فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی

فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی

رویکرد فقه امامیه درخصوص تبعیض قضایی

نویسنده
دانشگاه شهید مدنی آذربایجان
چکیده
فقهای امامیه در باب الزام قاضی به مساوات بین طرفین دعوا اختلاف‌‌‌نظر داشته و حتی در مواردی متمایل به جواز نابرابری بین طرف مسلمان و کافر نیز شده‌‌‌اند، همین سبب ابهام و تردید در رویکرد آنان نسبت به «تبعیض قضایی» می‌‌‌شود. مقاله حاضر در راستای رفع این ابهام و تردید، متون فقهی مربوطه را با درنظر گرفتن مبانی فکری و قواعد اصول فقهی متداول نزد فقهای امامیه مورد بررسی قرار داده و نتیجه عبارت‌های پراکنده آنان در این باب را این‌‌‌گونه به‌شکل نظام‌‌‌مند بیان کرده است: گروهی «مساوات در دادرسی» را به‌شکل مطلق الزامی می‌‌‌دانند، گروهی دیگر بین «مساوات در حکم» و «مساوات در دادگاه» قائل به تفکیک‌‌‌اند. از منظر اخیر، «مساوات در حکم» که لازمه عدالت است و عدم آن موجب ظلم می‌‌‌شود، الزامی و ازاین‌رو تبعیض در این مورد مطلقاً ممنوع می‌باشد. حتی مصادیقی از «مساوات در دادگاه» مانند تساوی در محل نشستن نیز درصورتی‌که برای استماع سخنان طرفین دعوا و احقاق حق (عدل) لازم باشد، الزامی بوده و در این فرض نیز تبعیض چون موجب ظلم می‌‌‌شود، قابل‌انتساب به قانون‌‌‌گذار شرعی عادل نخواهد بود.
 
کلیدواژه‌ها

رضی، سید شریف (مؤلف) (1387). نهج البلاغه (ترجمه استاد ولی، حسین). چ. چهارم. تهران: اسوه.
    شبیری زنجانی، سید موسی (1419ق.). کتاب نکاح.  چ. اول، قم: مؤسسه پژوهشی رای‌پرداز (عدم انتشار در قالب مکتوب).
    لاهیجی، عبدالرزاق (فیاض لاهیجی) (1372). سرمایه ایمان در اصول اعتقادات. چ. سوم. تهران: الزهراء (س).
    مطهری، مرتضی (1398). عدالت از نظر علی(ع). چ. دوم. تهران: صدرا.
    موسوی بجنوردی، سید محمد (1401ق.). قواعد فقهیه. چ. سوم. تهران: مؤسسه عروج.
    موسوی خمینی، سید روح‌الله (امام خمینی) (1373). آداب الصلوه. چ. دوم. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س).
    آخوند خراسانی ، محمد کاظم (1409ق.). کفایه الأصول. بدون نوبت چاپ، قم: آل‌البیت(ع).
    ابن زهره، حمزه (1417ق.). غنیه النزوع إلی علمی الأصول و الفروع. چ. اول، قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام.
ابن قدامه، عبدالله (1388ق.). المغنی. قاهره: مکتبه القاهره.
    ابن الجوزی، عبدالرحمن (1421ق.). صفه الصفوه. قاهره: دارالحدیث. 
    ابی نعیم، احمد (1416ق.). حلیه الأولیاء و طبقات الأصفیاء. بیروت: دارالفکر للطباعه و النشر.
    احسایی، محمد (ابن ابی جمهور) (1405ق.). عوالی اللئالی العزیزه. چ. اول. قم: دار سید الشهداء للنشر.
    اردبیلی، احمد (محقق اردبیلی) (1403ق.). مجمع الفائده و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان. چ. اول. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
    انصاری، مرتضی (1419ق.). فرائد الأصول. چ اول. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
    ----------- (1415ق.). کتاب المکاسب. چ. اول. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
    ----------- (1415ق.ب.) القضاء و الشهادات. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
    برقی، احمد (1371ق.). المحاسن. چ. دوم. قم: دار الکتب الإسلامیه.
    تبریزی، جواد (بیتا.). أسس القضاء و الشهاده. چ. اول، قم: دفتر مؤلف.
    تمیمی آمدی، عبدالواحد (1410ق.). غرر الحکم و دررالکلم. چ دوم. قم: دارالکتاب الإسلامی.
    جرداق، جورج (1426ق.). الإمام علی(ع) صوت العداله الإنسانیه. چ اول. قم: مجمع العالمی لأهل البیت(ع). 
    جمعی از پژوهشگران (زیر نظر سید محمود هاشمی شاهرودی) (1426ق.). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام. چ. اول. قم: مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام.
    حاجی خلیفه، مصطفی (بیتا.). کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    الحرانی، حسن (ابن شعبه) (1404ق.). تحف العقول. چ. دوم. قم: مؤسسه النشر الإسلامی. 
    حرّ عاملی، محمد (1409ق.). وسائل الشیعه. چ اول. قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
    ----------- (1418ق.). الفصول المهمه فی أصول الأئمه - تکمله الوسائل. چ اول. قم: مؤسسه معارف اسلامی امام رضا علیه السلام.
    حلّی، محمد (ابن ادریس حلّی) (1410ق.) السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. چ. دوم. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
    حلّی، جعفر (محقق حلی) (1408ق.). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. چ دوم. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
    --------------- (1418ق.). المختصر النافع فی فقه الإمامیه. چ. ششم. قم: مؤسسه المطبوعات الدینیه.
    حلّی، حسن (علامه حلی) (1410ق.). إرشاد الأذهان إلی أحکام الإیمان. چ. اول. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
    ---------------- (1413ق.). مختلف الشیعه فی أحکام الشریعه. چ. دوم. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
    ---------------- (1420ق.). تحریر الأحکام الشرعیه علی مذهب الإمامیه (ط - الحدیثه). چ. اول، قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام. 
    ------------------- (1413ق.ب.).  قواعد الأحکام فی معرفه الحلال و الحرام. چ. اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
    حلّی، محمد (فخرالمحققین) (1387ق.). إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. چ. اول. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
    حلّی، یحیی بن سعید (1405ق.) الجامع للشرائع. چ. اول، قم: مؤسسه سید الشهداء العلمیه.
    حمیری، عبد الله (بیتا.). قرب الإسناد. چ. اول. تهران: کتابفروشی نینوا.
    خوانساری، سید احمد (1405ق.). جامع المدارک فی شرح مختصر النافع. چ. دوم، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
    سبحانی تبریزی، جعفر (1418ق.). نظام القضاء و الشهاده فی الشریعه الإسلامیه الغراء. چ. اول. قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام.
    سلاّر دیلمی، حمزه (1404ق.). المراسم العلویه و الأحکام النبویه. چ. اول. قم: منشورات الحرمین.
    ثقفی، ابراهیم (1395). الغارات، ط-الحدیثه. چ اول. تهران: انجمن آثار ملی.
    صادقی تهرانی، محمد (1406ق.). الفرقان فی تفسیر القرآن. چ. دوم. تهران: انتشارات فرهنگ اسلامی.
    صدوق، محمد (شیخ صدوق). (1362). الخصال. چ. اول. قم: جامعه مدرسین.
    --------------------. (1413ق.). من لایحضره الفقیه. چ. دوم. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
    طباطبائی حائری، سید علی (صاحب ریاض) (1418ق.). ریاض المسائل (ط - الحدیثه). چ. اول. قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
    طباطبایی قمی، سید تقی (1423ق.). الأنوار البهیه فی القواعد الفقهیه. چ. اول. قم: انتشارات محلاتی.
    طبرسی، احمد (1403ق.). الاحتجاج، چ. اول. مشهد: نشر مرتضی.
    طبرسی، فضل (شیخ طبرسی) (بیتا.). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بدون نوبت چاپ. بیروت: دارالمعرفه. 
    طوسی، محمد (شیخ طوسی) (1387 ق.). المبسوط فی فقه الإمامیه. چ سوم. تهران: المکتبه المرتضویه لإحیاء الآثار الجعفریه. 
    --------------------- (بیتا.). الفهرست. چ اول. نجف: المکتبه الرضویه.
    ------------------- (بیتا. ب). التبیان فی تفسیر القرآن. بدون نوبت نشر. بیروت: دارالاحیاء التراث العربی. 
    ------------------- (1407ق.). تهذیب الأحکام. چ. چهارم. تهران: دارالکتب الإسلامیه. 
    -------------------- (1407ق.ب). الخلاف. چ. اول. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
    طهرانی، آقابزرگ (1408ق.). الذریعه إلی تصانیف الشیعه. قم: اسماعیلیان.
    کشی، محمد. (1409ق.). رجال الکشی. مشهد: دانشگاه مشهد.
    کلینی، محمد (شیخ کلینی) (1407ق.). الکافی. چ چهارم. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
    کیدری، قطب‌الدین محمد بن حسین (1416ق.). إصباح الشیعه بمصباح الشریعه. چ. اول، قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام.
    عاملی، محمد (شهید اول). (1419ق.). ذکری الشیعه فی أحکام الشریعه. چ اول. قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
    -----------------. (1417ق.). الدروس الشرعیه فی فقه الإمامیه. چ. دوم، قم: انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
    -----------------. (1410ق.). اللمعه الدمشقیه فی فقه الإمامیه. چ. اول. بیروت: دارالتراث - الدارالإسلامیه.
    عاملی، زین‌الدین (شهید ثانی) (1413ق.). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. چ. اول. قم: مؤسسه المعارف الإسلامیه.
    --------------------- (1410ق.). الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه. چ. اول. قم: کتابفروشی داوری.
    عاملی، سید جواد (بیتا.). مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلاّمه. چ. اول. بیروت: دار إحیاء التراث العربی. 
    عراقی، آقا ضیاء الدین (بیتا.). کتاب القضاء (للآغا ضیاء). چ. اول، قم: چاپخانه مهر.
    فاضل لنکرانی، محمد (1383). القواعد الفقهیه. چ. اول. قم: مرکز فقه الأئمه الأطهار علیهم‌السلام.
    فاضل هندی، محمد (1416ق.). کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام. چ. اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
    مازندرانی، محمد (ابن شهر آشوب) (1369ق.). متشابه القرآن و مختلفه. چ. اول. قم: دارالبیدار للنشر.
    مجلسی، محمد تقی (مجلسی اول) (1406ق.). روضه‌المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه. چ. دوم. قم: مؤسسه فرهنگی اسلامی کوشانبور.
    مجلسی، محمد باقر (مجلسی ثانی) (1403ق.). بحارالأنوار. چ سوم. بیروت: دار إحیاء التراث.       
    -----------------------  (1404ق.). مرآه العقول فی شرح أخبار آل الرسول. چ. دوم. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
    مصطفوی، سید محمدکاظم (1421ق.). مائه قاعده فقهیه. چ. چهارم. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
    مظفر، محمدرضا (1430ق.). أصول الفقه. چاپ پنجم. قم: موسسه النشر الإسلامی.
    مقدسی، عبدالله (ابن قدامه) (1388ق.). المغنی. ج 10. بیجا: المکتبه القاهره.
    مفید، محمد (شیخ مفید) (1413ق.). الإختصاص. چاپ اول. قم: الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید.
    ----------- (1413ق.ب) المقنعه. چ. اول، قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید.
    موسوی اردبیلی، سید عبد الکریم (1423ق.). فقه القضاء. چ. دوم، قم: بینا.
    موسوی بجنوردی، سید حسن (1419ق.). القواعد الفقهیه. ج. اول. قم: نشر الهادی.
    موسوی خمینی، سید روح‌الله (امام خمینی) (1421ق.). کتاب الطهاره، ط-الحدیثه. چ اول، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی قدس سره.
    ----------- (1421ق.). کتاب البیع. چ. اول. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی قدس سره.
    موسوی خوانساری، محمد باقر (1390ش.). روضات الجنات فی احوال العلماء و السّادات. چ. اول. قم: اسماعیلیان.
    موسوی خویی، سید ابوالقاسم (1372ش.). معجم رجال الحدیث. بینا. قم: مرکز نشرالثقافه الاسلامیه.
    --------------------- (بیتا.). مصباح الفقاهه. بدون نوبت نشر. بیجا. بینا.
    میرزای قمّی، ابوالقاسم (1427ق.). رسائل المیرزا القمی. چ. اول. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
    نجفی، محمد حسن (صاحب جواهر) (1404 ق.). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. چ هفتم. بیروت: دار إحیاء التراث العربی. 
    نراقی، احمد (1415ق.).  مستند الشیعه فی أحکام الشریعه. چ اول. قم: مؤسسه آل البیت.
    هاشمی شاهرودی، سید محمود (1423ق.). قراءات فقهیه معاصره. چ. اول. قم: مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام.
Shah-Kazemi. Reza. (2006). Justic and Remembrance- Introducing the Spirituality of Imam Ali. London: I.B. Tauris Publishers