فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی

فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی

تأثیر تقصیر امین بر وضعیت حقوقی عقود امانی در حقوق ایران و فقه امامیه

نوع مقاله : پژوهش کاربردی

نویسندگان
1 دانشیار گروه حقوق خصوصی و اسلامی، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران
2 دانش آموخته کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشکده معارف اسلامی و حقوق، دانشگاه امام صادق(ع)
چکیده
بی‌تردید هرگاه مال غیر، در دست امین، اعم از امین قانونی یا امین مالکی، تلف یا معیوب شود، علی‌الاصول او در برابر مالک، ضامن خسارات وارده نیست. از این ویژگی به «امانی بودن ید امین» تعبیر می‌شود. در صورت تعدی یا تفریط (تقصیر)، این چتر حمایتی از امین برداشته شده و ید امانی به ید ضمانی تبدیل می‌شود و پس از آن، حتی اگر تلف و آسیب، ناشی از تعدی و تفریط او نباشد، در برابر مالک ضامن است. سؤال مهمی که در قراردادهای مبتنی بر امانت (عقود امانی) وجود دارد این است که آیا تقصیر امین، علاوه ‌بر آنکه او را ضامن خسارات وارده می‌کند، در وضعیت حقوقی عقد امانی هم مؤثر است؟ موجب انفساخ عقد می‌شود یا امکان فسخ قرارداد از سوی مالک را فراهم می‌کند یا هیچ تأثیری در وضعیت حقوقی عقد ندارد؟ پژوهش حاضر که به روش تحلیلی‌ ـ توصیفی انجام شده، پس از بررسی دیدگاه‌های فقیهان و نظرات حقوقدانان که در ذیل موادی از عقد اجاره در قانون مدنی و قانون روابط موجر و مستأجر مطرح شده، به این نتیجه رسیده است که اگر بتوان عدم تعدی و تفریط را شرط ضمنی ارتکازی قرارداد دانست، خیار تخلف شرط برای مالک پدید می‌آید؛ وگرنه باید خیار مذکور در مواد 487 و 492 قانون مدنی را که خلاف اصل است، تفسیر مضیق و از تعمیم آن به عقود دیگر (غیر از عقد اجاره) اجتناب کرد.
کلیدواژه‌ها

  • الف) منابع فارسی

    • اسماعیلی، محسن (1402)، تقریرات درس حقوق مدنی تحلیلی (جزوۀ کلاسی)، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، تهران، نیمسال تحصیلی اول 1403 ـ1402.
    • امامی، سیدحسن (۱۳۶۸)، حقوق مدنی، جلد دوم، تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه.
    • جعفری‌لنگرودی، محمدجعفر (۱۳۸۲)، مجموعه محشی قانون مدنی، تهران: کتابخانه گنج دانش.
    • سکوتی نسیمی، رضا و خدیجه نقی‌زاده (1395)، «انحلال یا عدم انحلال عقود امانی در اثر تعدی و تفریط»، فصلنامۀ علمی‌پژوهشی فقه و مبانی حقوق اسلامی، شمارۀ 2.
    • شهیدی، مهدی (۱۳۸۴)، حقوق مدنی 6: عقود معیّن 1، تهران: مجد.
    • قافی، حسین و سعید شریعتی‌فرانی (1385)، اصول فقه کاربردی، جلد اول، قم: سمت.
    • کاتوزیان، ناصر (1371)، دورۀ عقود معیّن (1) حقوق مدنی: معاملات معوض ـ عقود تملیکی، جلد اول، تهران: شرکت انتشار با همکاری بهمن برنا.
    • کاتوزیان، ناصر (1376)، دورۀ مقدماتی حقوق مدنی: درس‌هایی از عقود معیّن، جلد اول، تهران: کتابخانۀ گنج دانش.
    • کربلایی آقازاده، مصطفی و رضا دریایی (1393)، «بازخوانی تأثیر تعدی و تفریط در امانت مطالعۀ تطبیقی در فقه و قانون مدنی»، نشریۀ مطالعات اسلامی: فقه و اصول، شمارۀ 104.
    • کیائی، عبدالله (1384)، قانون مدنی و فتاوی امام خمینی (ره)، جلد اول، تهران: سمت.
    • محقق‌داماد، سیدمصطفی (1400)، قواعد فقه بخش مدنی، جلد اول، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.

     ب) منابع عربی

    • بجنوردی، سید محمدحسن (1377)، قواعد الفقهیه، جلد دوم و هفتم، قم: نشر الهادی.
    • الترحینی‌العاملی، سیدمحمدحسن (1427 ق)، الزبده الفقهیه فی شرح الروضه البهیه، جلد پنجم، قم: دار الفقه للطباعة و النشر.
    • جمعی از نویسندگان (1423 ق) زیر نظر آیت‌الله سید محمود شاهرودی، موسوعه الفقه الإسلامی طبقا لمذهب أهل‌البیت علیهم‌السلام، جلد پنجم، قم: مؤسسۀ دائرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم‌السلام.
    • حسینی عاملی، محمدجواد (بی‌تا)، مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلامه، جلد هفتم، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    • حسینی مراغی، میر عبدالفتاح (1418 ق)، العناوین، جلد دوم، قم: مؤسسۀ نشر الاسلامی.
    • حکیم، سید محسن (1392 ق)، المستمسک العروه الوثقی، جلد دوازدهم، نجف: مطبعه الآداب.
    • شهید اول (1411ق)، اللمعه الدمشقیه، تهران: یلدا.
    • شهید ثانی (بی‌تا)، الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه: حاشیه سیدمحمد کلانتر، جلد چهارم، یروت: دار العالم الاسلامی.
    • شهید ثانی (1413 ق)، مسالک الافهام الی تنقیح شرایع الاسلام، جلد پنجم، قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه.
    • طباطبایی‌یزدی، سیدمحمدکاظم (1419 ق)، العروه‌الوثقی فیما تعم به البلوی (المحشّی)، جلد پنجم، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    • محقق حلی (1403 ق)، شرایع‌الاسلام، جلد دوم، بیروت: دار الاضواء.
    • مظفر، محمدرضا (1370)، اصول الفقه، جلد اول و دوم، قم: مؤسسۀ مطبوعاتی اسماعیلیان.
    • محقق اردبیلی، ملا احمد (1416ق)، مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، جلد دهم، قم: موسسه النشر الاسلامی.
    • نجفی، محمدحسن (1394 ق)، جواهرالکلام، جلد 27، تهران: دار الکتب الاسلامیه.

  • تاریخ دریافت 03 اردیبهشت 1403
  • تاریخ بازنگری 14 خرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 05 شهریور 1403