فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی

فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی

جبران زیان منافع ممکن الحصول ناشی از فوت فرصت انعقاد عقد در معاملات فاسد در حقوق ایران

نوع مقاله : تحقیقات بنیادی یا نظری

نویسندگان
1 استاد گروه حقوق خصوصی، دانشکدۀ حقوق، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری
2 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکدۀ حقوق، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری
چکیده
محاسبۀ خسارت ناشی از اقدام زیان‌بار اشخاص، از مباحث دشوار حقوقی است؛ وضعیتی که از یک سو با اصول حقوقی چون قاعدۀ «لاضرر» و اصل جبران کامل زیان در تعارض نیست و از سوی دیگر، این اصول بر ترمیم تمام و کمال خسارت زیان‌دیده تأکید دارند. برای نمونه، در شرایطی که پس از مدتی طولانی، بطلان معامله‌ای احراز می‌شود، یکی از زیان‌هایی که متعهد‌له متحمل می‌شود، فوت فرصت انعقاد قرارداد صحیح در زمان انعقاد معاملۀ باطل و محرومیت از منافعی است که می‌توانست در زمان اعلام بطلان به او تعلق گیرد. در نظام‌های مختلف حقوقی، در شرایطی که یک قرارداد صحیح منعقد و در اثر عهد‌شکنی متعهد منحل می‌شود، جبران زیان مذکور پذیرفته شده است. لیکن در مواردی که قرارداد منعقد‌شده از اساس باطل بوده است (مانند معاملات صوری یا معاملاتی که مبیع در آن مستحق‌للغیر درآمده)، در قابل‌جبران بودن فوت فرصت انعقاد عقد صحیح و منافع مورد‌انتظار ناشی از آن اختلاف‌نظر وجود دارد. این اختلاف عمدتاً از تفسیر عبارت «غرامت» ناشی می‌شود. به همین دلیل، دیوان عالی کشور در آرای وحدت رویۀ شمارۀ 733 و 811 برای این مفهوم تفسیر ارائه کرده است. این دو رأی که با طرح ایدۀ جبران فوت فرصت و منافع مورد‌انتظار از قرارداد صادر شده‌اند، اگرچه در ظاهر در امتداد هم قرار دارند، لیکن با لحاظ رویکرد و دامنۀ خسارت مشمول جبران، اختلاف بسیاری با یکدیگر دارند. به‌ویژه، رأی وحدت رویۀ شمارۀ 811 دیوان عالی کشور، برخلاف رأی 733، به‌صورت ضمنی، جبران زیان ناشی از فوت فرصت انعقاد قرارداد و خسارت به منافع ممکن‌الحصول ناشی از آن را مورد پذیرش قرار داده و زیان ناشی از آن را معادل منافع مقدر از معامله محاسبه کرده است. با این حال، پذیرش چنین خسارتی به‌صورت گسترده و با توجه به اعتقاد به عدم‌النفع بودن این نوع زیان در حقوق ایران، همچنان محل اختلاف و تأمل است.
کلیدواژه‌ها

الف) منابع فارسی

Ø    اسلامی‌پناه، علی (1397)، «رویۀ قضائی به‌منزلۀ منبع حقوق»، تحقیقات حقوقی، دورۀ 21، شمارۀ 84.
Ø    امامی، حسن (1399)، حقوق مدنی، ج 1، تهران: اسلامیه.
Ø    امیرمحمدی، محمدرضا (1395)، «غرامات ناشی از مستحق‌ للغیر درآمدن مبیع»، حقوق خصوصی، دورۀ 13، شمارۀ2.
Ø    بابائی، ایرج (1384)، «نقد اصل قابلیت جبران کلیۀ خسارات در حقوق مسئولیت مدنی ایران»، حقوق عمومی، شمارۀ 15 و 16.
Ø    بادینی، حسن و تخشید، زهرا (1398)، «ﻣﻘﺪﻣﻪ‌ای ﺗﺤﻠﻴﻠﻲ و اﻧﺘﻘﺎدی بر ﻣﻄﺎﻟﻌﺔ ﺗﻄﺒﻴﻘﻲ ﺣﻘﻮق ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖ ﻣﺪﻧﻲ آﻣﺮﻳﻜﺎ»، ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺣﻘﻮق ﺧﺼﻮﺻﻲ، دورۀ 49، شمارۀ2.
Ø    بهمنی، محمد (1397)، «مسئولیت قراردادی و جبران خسارت ناشی از نقض قرارداد با مطالعۀ تطبیقی در کنوانسیون بیع بین‌المللی کالا در حقوق ایران و انگلستان»، تهران: خرسندی.
Ø    حاجی‌پور، مرتضی (1399)، «قلمرو جبران خسارت در پرتو رأی وحدت رویۀ شمارۀ 733 دیوان عالی کشور»، آموزه‌های فقه مدنی، شمارۀ22.
Ø    حیاتی، علی‌عباس (1395)، آیین دادرسی مدنی در نظم حقوقی کنونی، تهران: میـزان.
Ø    رضوانیان، اویس، و شکاری محمدرضا (1400)، «ملاک محاسبۀ نرخ خسارت تأخیر تأدیه ناشی از ارز خارجی در اسناد تجاری بین‌المللی با نگاه به رویۀ داوری تجاری بین‌المللی ایران»، مجلۀ حقوق تطبیقی، دورۀ 12، شمارۀ 1.
Ø    رضی، پوریا (1398)، «ضمان درک در ترازوی ارزیابی اخلاقی با محوریت آراء وحدت رویۀ دیوان عالی کشور»، پژوهش‌های اخلاقی، شمارۀ 37.
Ø    رنجبر، مسعودرضا (1387)، تعیین خسارت ناشی از نقض قرارداد، تهرن: میـزان.
Ø    ره‌پیک، حسن (1390)، حقوق مدنی: حقوق قراردادها، تهران: خرسندی.
Ø    ره‌پیک، سیامک (1379)، «خسارت عدم النفع؛ نظریات و مقررات»، دیدگاه‌های حقوقی، شمارۀ 19 و 20.
Ø    سالمیان، مریم (1399)، «تحلیل دعاوی خسارت‌های ناشی از بطلان معامله در آیینۀ آرای قضائی»، قانون‌یار، شمارۀ 13.
Ø    شهیدی، مهدی (1393)، اصول قراردادها و تعهدات، تهران: مجد.
Ø    شهیدی، مهدی (1398)، آثار قراردادها و تعهدات، تهران: مجد.
Ø    شهید ثانى، زین‌الدین (1401ق)، شرح لمـعه (محشّى کلانتر)،  قم: کتابفروشى داورى.
Ø    قاسم‌زاده، سیدمرتضی (1395)، الزام ها و مسئولیت مدنی بدون قرارداد، تهران: میزان.
Ø    قاسمی حامد، عباس، خسروی فارسانی، علی، وآقابابایی، فهیمه (1392)، «خسارت تنبیهی در حقوق ایران»، مجلۀ حقوقی دادگستری، دورۀ77، شمارۀ 81.
Ø    قاسمی حامد، عباس و حسنی، محمدمهدی (1402)، «امکان‌سنجی تعمیمی مقررات مربوط به غرامت ناشی از عدم تنفیذ بیع فضولی به سایر موارد مشابه»، دیدگاه‌های حقوق قضائی، شمارۀ 101.
Ø    کاتوزیان، ناصر (1388)، قواعد عمومی قراردادها، ج 1 و 4، تهران: انتشارات شرکت سهامی انتشار.
Ø    موسوی بجنوردی، سید محمد (1382)، «مشروعیت خسارت تأخیر تأدیه»، فصلنامۀ متین، شمارۀ 19.
Ø    موسوی، عباس (1398)، «مسؤولیت بایع در پرداخت خسارت ناشی از مستحق‌للغیر درآمدن مبیع»، دانشنامه‌های حقوقی، شمارۀ4.
Ø    موسویان، عباس (1384)، «بررسی فقهی ـ حقوقی قوانین مربوط به جریمه و خسارت تأخیر تأدیه در حقوق ایران»، فقه و حقوق، شمارۀ 4.
Ø    میرزانژاد جویباری، اکبر، و خشنودی، رضا (1400)، خسارت تأخیر تأدیه در رویۀ قضائی با مطالعۀ تطبیقی حقوق فرانسه، تهران: پژوهشگاه قوۀ قضائیه.
Ø    نعمت‌الهی، اسماعیل (1400)، «مطالعۀ تطبیقی هدف پرداخت خسارت در نقض قرارداد»، مطالعات حقوق تطبیقی، دورۀ12، شمارۀ 1.
 

  • تاریخ دریافت 13 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 17 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش 23 اردیبهشت 1404