فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی

فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی

تأثیر خلوص موادمخدر و روان‌گردان در سیاست جنایی قضائی ایران

نوع مقاله : تحلیلی و انتقادی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکدۀ پیشگیری از وقوع جرم و اصلاح و تربیت، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری
2 استاد گروه حقوق جزا و جرم ‏شناسی، دانشکدۀ حقوق، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری
چکیده
یکی از معیارهای اساسی در تعیین کیفر در جرائم  مواد مخدر براساس قانون مبارزه با مواد مخدر، میزان وزن این مواد است. نظر به عوامل گوناگون، مواد مخدر و روان‌گردانی که در کشور وجود دارد دارای ناخالصی و آمیخته با افزودنی‌هایی خارج از روند فرآوری این مواد است. در این خصوص، این پرسش بنیادین مطرح است که در مرحلۀ پاسخ‌گزینی در جرائم مواد مخدر، آیا ضرورتی بر تعیین خلوص(=اختلاط) این مواد است؟ دربارۀ این امر در نظام عدالت قضائی ایران دو رویکرد مشاهده می‌شود. سیاست جنایی  قضائی غالب در دادسراها و دادگاه‌های انقلاب اسلامی، خوانشی امنیت‌گرا در این زمینه دارد. این رویکرد با ابتنای بر فهم عرفی از معنای مادۀ مخدر و تفسیر موسع آن، اتکای مفرط بر گزارش ضابطان، تفوق مصلحت عمومی بر حقوق فردی و نگاه نص‌محور به قانون، عقیده به عدم لزوم تعیین خلوص مواد مخدر برای اتخاذ واکنش کیفری دارد. در مقابل، رویکرد مصلحت‌گراست. این نگرش تفسیری که در برخی از آرای دیوان عالی کشور، ازجمله هیئت عمومی شعب کیفری منعکس است با تمسک بر اصل احتیاط در دماء، موازین قانونی، قواعد درأ و تفسیر محدود قانون کیفری و خوانش عدالت‌محور از قانون، معتقد به تعیین کیفر براساس میزان خلوص مواد مخدر است. در پژوهش حاضر با روش تحلیلی ـ توصیفی ضمن بررسی و سنجش دو رویکرد فوق نسبت به مفهوم مادۀ مخدر و دلایل آن‌ها، این نتیجه حاصل شده است که نگرش امنیت‌گرا با توجه به ادلۀ مدنظر، به قانون‌گذاری قضائی منجر می‌شود، اما برداشت مصلحت‌گرا، واقع‌بینانه و مطابق با اصول تفسیر قانون کیفری است. بر این بنیاد، ضرورت دارد قانون‌گذار در معیارهای پاسخ‌گذاری در قانون مبارزه با مواد مخدر تجدیدنظر کند و مبنای دقیق و عادلانه‌ای، علاوه بر وزن مواد، برای سنجش میزان سرزنش‌پذیری و استحقاق کیفر مرتکب مقرر سازد.
کلیدواژه‌ها

الف) منابع فارسی
Ø  آقائی‌نیا، حسین و علی شجاعی (1391)، «نقش دادرسان در تفسیر قانون جنایی»، فصلنامۀ حقوق، دورۀ 42، شمارۀ 3.
Ø  استفانی، گاتسون و ژرژ لواسور و برنار بولوک (1383)، حقوق جزای عمومی، جلد اول، تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی.
Ø  امیدی، جلیل (1398)، تفسیر قوانین جزایی، تهران: میزان.
Ø  امیدی، جلیل (1399)، «تفسیر قانون»، دانشنامۀ سیاستگذاری حقوقی (مجموعه مقالات)، تهران: معاونت تدوین، تنقیح و انتشار قوانین و مقررات معاونت حقوقی رئیس جمهور.
Ø  انصاری، باقر (1393)، نقش قاضی در تحول نظام قضائی، تهران: میزان.
Ø  ایروانیان، امیر (1388)،«سیاست جنایی؛ پیشینۀ تاریخی، ساختار و ویژگی‌ها»، تازه‌های علوم جنایی(مجموعه مقالات)، تهران: میزان.
Ø  جعفری‌تبار، حسن (1400)، دیو در شیشه در فلسفۀ رویۀ قضائی، تهران: نگاه معاصر.
Ø  ذبحی، حسین (1400)، نقد و بررسی نگارشی، شکلی و ماهوی آرای اصراری و شعبه‌های دیوان عالی کشور و دادگاه‌های انقلاب اسلامی در جرائم مواد مخدر و روان‌گردان، جلد اول، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوۀ قضائیه.
Ø  ذبحی، حسین (1403)، شرح جامع قانون مبارزه با مواد مخدر در نظم حقوقی جدید، جلد اول، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوۀ قضائیه.
Ø  ذوالفقارطلب، مصطفی و حسین درویشی‌پور خرم‌آباد (1401)، «نقش مصلحت در تفسیر نصوص مجازات حدی»، ماهنامۀ جامعه‌شناسی سیاسی ایران، دورۀ 5، شمارۀ 11.
Ø  رفیعی، محمدرضا (1401)، ایجاد وحدت رویۀ قضائی، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوۀ قضائیه.
Ø  زراعت، عباس و مجید صفری (1391)، «لزوم یا عدم لزوم تعیین خلوص مواد مخدر در رسیدگی‌های کیفری»، فصلنامۀ حقوق، دورۀ 42، شمارۀ 3.
Ø  ساکی، محمدرضا و سلمان کونانی (1398)، «بایدها و نبایدهای حذف مجازات اعدام از جرایم مواد مخدر»، فصلنامۀ دیدگاه‌های حقوق قضایی، دورۀ 24، شمارۀ 87.
Ø  شاملو، باقر (1403)، سیاست جنایی، تهران: میزان.
Ø  شکوهی‌راد، صمد و تهمینه باهری (1398)، «تعیین جغرافیایی محل افزوده شدن ناخالصی‌های دارویی به هرویین‌های مکشوفه در استان فارس»، فصلنامۀ پژوهش‌های اطلاعاتی و جنایی، شمارۀ 4.
Ø  صانعی، پرویز (1400)، حقوق و اجتماع، تهران: طرح نو.
Ø  غلامی، حسین (1396)، کیفرشناسی، تهران: میزان.
Ø   قناد، فاطمه و مسعود اکبری (1396)، «امنیت‌گرایی سیاست جنایی»، پژوهش حقوق کیفری، شمارۀ 51.
Ø  قیاسی، جلال‌الدین (1399)، روش تفسیر قوانین کیفری، قم: بوستان کتاب.
Ø  کاتوزیان، ناصر (1403)، فلسفۀ حقوق، جلد سوم، تهران: گنج دانش.
Ø  کلانتری خلیل‌آباد، عباس، نفسیه متولی‌زاده و صدیقه گلستان‌رو (1395)، «احتیاط در دماء و کاربرد آن در حقوق کیفری»، حقوق اسلامی، سال سیزدهم، شماۀ 51.
Ø  کیوانفر، شهرام (1400)، مبانی فلسفی تفسیر قانون، تهران: شرکت سهامی انتشار.
Ø  لازرژ، کریستین (1401)، درآمدی بر سیاست جنایی، ترجمۀ علی حسین نجفی ابرندآبادی، تهران: میزان.
Ø  محسنی، فرید (1400)، جرم‌شناسی، تهران:انتشارات دانشگاه امام صادق(ع).
Ø  مدنی قهفرخی، سعید (1400)، جامعه‌شناسی اعتیاد؛ از افیون تا کریستال، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه.
Ø  معاونت تدوین، تنقیح و انتشار قوانین و مقررات معاونت حقوقی ریاست جمهوری (1399)، «مجموعۀ تنقیحی قانون مبارزه با مواد مخدر و مقررات مربوط»، تهران: معاونت حقوقی ریاست جمهوری، معاونت تدوین، تنقیح و انتشار قوانین و مقررات
Ø  موردینی‌نژاد، مسعود (1391)، قانون اصلاح قانون مبارزه با مواد مخدر در نظم حقوق کنونی، تهران: شرکت نشر بهینۀ فراگیر.
Ø  نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین (1401)، «دربارۀ سیاست جنایی افتراقی»، دیباچه در: لازرژ،کریسین، درآمدی بر سیاست جنایی، ترجمۀ علی حسین نجفی ابرندآبادی، تهران: میزان.
Ø  وائل بن خلاق (1403)، تاریخ تئوری‌های حقوقی اسلامی، ترجمۀ محمد راسخ، تهران: نشر نی.
Ø  یزدیان جعفری، جعفر (1391)، چرایی و چگونگی مجازات، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
 ب) تصمیم‏های قضائی
Ø ادارۀ کل وحدت رویه و نشر مذاکرات هیئت عمومی دیوان عالی کشور (1397)، «مذاکرات و آراء هیئت عمومی دیوان عالی کشور سال 1395»، بخش اول، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوۀ قضائیه، ادارۀ وحدت رویۀ دیوان عالی کشور.
Ø ادارۀ کل وحدت رویه و نشر مذاکرات هیئت عمومی دیوان عالی کشور (1397)، «مذاکرات و آراء هیئت عمومی دیوان عالی کشور سال 1395»، بخش دوم، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوۀ قضائیه، ادارۀ وحدت رویۀ دیوان  عالی کشور.
Ø ادارۀ کل وحدت رویه و نشر مذاکرات هیئت عمومی دیوان عالی کشور (1398)، «مذاکرات و آراء هیئت عمومی دیوان عالی کشور سال 1398»، بخش دوم، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوۀ قضائیه، ادارۀ وحدت رویۀ دیوان  عالی کشور.
Ø ادارۀ کل وحدت رویه و نشر مذاکرات هیئت عمومی دیوان عالی کشور (1399)، «مذاکرات و آراء هیئت عمومی دیوان عالی کشور سال 1396»، بخش اول، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوۀ قضائیه، ادارۀ وحدت رویۀ دیوان  عالی کشور.
  

  • تاریخ دریافت 28 شهریور 1403
  • تاریخ بازنگری 01 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 23 اردیبهشت 1404