فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی

فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی

تحول احراز عدالت در نظام قضائی با پردازش هوشمند داده

نوع مقاله : پژوهش کاربردی

نویسنده
استادیار گروه پژوهشی فقه و حقوق اسلامی، پژوهشکدۀ مطالعات اسلامی در علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد
چکیده
تحولات نوین در حوزۀ هوش ‌مصنوعی و فناوری‌های نوظهور، مفهوم سنتی عدالت قضائی را با دگرگونی‌های اساسی روبه‌رو ساخته ‌است. ظهور پدیده‌هایی چون دادگاه‌های متاورسی، سیستم‌های قضائی خودمختار و عدالت غیرمتمرکز مبتنی بر وب 3، الگووارۀ جدیدی با عنوان «عدالت الگوریتمی» را پدید آورده‌ است. این پژوهش با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی ضمن مطالعۀ تطبیقیِ نظام‌های قضائی پیشتاز، به واکاوی چالش‌ها و فرصت‌های گذار از عدالت انسان‌محور به عدالت داده‌محور پرداخته‌ است. یافته‌ها نشان‌ می‌دهد علی‌رغم کارایی قابل توجه سیستم‌های هوشمندِ قضائی، مسائلی همچون وجود تبعیض الگوریتمی، چگونگی حفظ حریم خصوصی اطلاعاتی و حمایت از دادۀ شخصی همچنین مسائل مربوط به مشروعیت، مسئولیت و شفافیت در تصمیم‌گیری‌ها، مستلزم راهکارهای حقوقی ـ  فنی نوآورانه است. در این راستا و در جهت نظام‌مندسازی جریان عدالت الگوریتمی از یک سو تدوین چارچوب‌های قانونی و از سویی دیگر بهره‌مندی از سازوکار اجرایی و نظارتی ضروری است. درنهایت این پژوهش با ارائۀ مدلی تلفیقی برای همکاری انسان و ماشین در فرایند قضائی، چارچوبی نوین برای تضمین عدالت در عصر الگوریتم‌ها را پیشنهاد می‌کند که می‌تواند در مسیر رفع و تقلیل چالش‌های موجود مورد توجه قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها

  • الف) منابع فارسی

    • انصاری، باقر (1401)، «مطالعۀ حقوقی تبعیض الگوریتمی»، دانش حقوق عمومی، شمارۀ 11(4).
    • حسینی، احمد، عبدخدائی، زهره و شریف‌خانی، محمد (1402)، «کاربرد هوش مصنوعی در رسیدگی‏های قضائی، چالش شفافیت و راهکارهای آن»، فصلنامۀ دیدگاه‌های حقوق قضائی، شمارۀ 28(101).
    • رهبری، ابراهیم و شعبان‌پور، علی (1402)، «چالش‌های کاربرد هوش ‌مصنوعی به‌عنوان قاضی در دادرسی‌های حقوقی»، تحقیقات حقوقی، شمارۀ 25(100).
    • لطیف‌زاده، مهدیه، قبولی درافشان، سید محمد مهدی، محسنی، سعید، و عابدی، محمد (1401)، «تبیین اسباب مشروعیت پردازش دادۀ شخصی از منظر حقوق اتحادیۀ اروپا و ایران»، مطالعات حقوقی، شمارۀ 14(3).

     

  • تاریخ دریافت 10 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 08 اسفند 1403