فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی

فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی

ارکان مفهومی تقصیر جزایی و آثار آن در حقوق کیفری ایران

نوع مقاله : پژوهش کاربردی

نویسندگان
1 دانش ‏آموختۀ کارشناسی ارشد حقوق کیفری و جرم ‏شناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه شاهد
2 دانشیار گروه حقوق کیفری و جرم‌ شناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه شاهد
چکیده
تقصیر جزایی یکی از مراتب رکن روانی جرم است که این مهم، ضرورت تبیین خصوصیات آن را بیش‌ازپیش نمایان می‏ سازد، زیرا جرم غیرعمدی به معنای بی‏ نیازی پدیدۀ مجرمانه از احراز رکن روانی نبوده و این‏گونه جرائم نیز از ضرورت احراز فعل‌وانفعالات ذهنی و خصوصیات رفتاری به خصوصی برخوردارند. هرچند تقصیر به عنوان جزئی از عنصر روانی جرم، در طول عمد جزایی قرار می‏ گیرد، اما اشتراک این دو مفهوم در برخی از جهات، ارائۀ ارکان و ضوابط مفهومی در پرتو یک تعریف جامع و مانع از تقصیر را ضرورت می ‏بخشد تا از این طریق، مرزهای مبهم و مشترک تقصیر با مفاهیم کیفری دیگر و همچنین آثار آن در واکنش کیفری، مورد شناسایی قرار گیرد. از این رو، نوشتار حاضر با روش توصیفی – تحلیلی درصدد پاسخ‌گویی به این پرسش است که تقصیر جزایی از چه ارکان مفهومی تشکیل‏ شده است و این مفهوم در کدام یک از جرائم مورد شناسایی قرار گرفته است؟ یافته ‏های پژوهش حاکی از آن است که ارتکاب اختیاری رفتار نامتعارفی که نتیجۀ‏ مجرمانۀ‏ غیرقابل توجیهی را عرفاً محتمل می ‏سازد، بدون نیاز به اراده در مقدمات و با احراز رابطۀ سببیت میان آن‌ها، تقصیر جزایی را محقق می‏ سازد. با تدقیق در قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 نیز کاملاً هویداست که جرائم تقصیری در نظام تقنین کیفری ایران تا حدودی بسط پیدا کرده و مفاهیمی مانند تسبیب غیرعمدی در جنایت، ضمان پزشک، مسئولیت ناشی از رفتار دیگری، ورشکستگی و برخی از جرائم علیه عدالت قضائی، همگی دائرمدار تقصیر جزایی شکل ‏گرفته ‏اند.
کلیدواژه‌ها

  • الف) منابع فارسی

    • احدی، فاطمه (۱۳۹۳)، اندیشه‌های نو در باب خطای کیفری، تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد.
    • استفانی، گاستون و لواسور، ژرژ (۱۳۸۳)، حقوق جزای عمومی، ترجمۀ حسن دادبان، جلد اول، تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی.
    • امامی، سید حسن (۱۳۸۳)، حقوق مدنی، جلد اول، تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه.
    • امینی، مهدی و آقابابائی طاقانکی، عظیم و قدیری بهرام آبادی، رشید (1402)، «عناصر جرائم شرکتی ورشکستگی به تقصیر یا تقلب در نظام کیفری ایران»، فصلنامۀ دیدگاه‌های حقوق قضائی، دورۀ 28، شمارۀ
    • آقایی‏نیا، حسین (1401)، جرائم علیه تمامیت جسمانی اشخاص (جنایات)، تهران: انتشارات میزان.
    • آقایی‏نیا، حسین و رستمی، هادی (1400)، جرائم علیه مصالح عمومی کشور، تهران: انتشارات میزان.
    • بادینی، حسن (1389)، «نگرشی انتقادی به معیار انسان معقول و متعارف در تشخیص تقصیر»، فصلنامۀ حقوق دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شمارۀ
    • باهری، محمد (1381)، حقوق جزای عمومی، تهران: انتشارات رهام.
    • بوشهری، جعفر (1387)، حقوق جزا (جبران خسارت)، جلد سوم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
    • بیگی، جمال و یزدانی، حکیمه (1398)، «نقش بزه‏دیده بر مسئولیت بزهکار در قانون مجازات اسلامی از منظر آموزهای بزه‌دیده‌شناسی علمی»، فصلنامۀ تحقیقات حقوق خصوصی و کیفری، شمارۀ
    • پاک‏روش، کبری (1387)، «بزه‏دیده‌شناسی؛ رویکردی جدید به بزه‏دیده»، فصلنامۀ امنیت اجتماعی، شمارۀ
    • پرادل، ژان (1396)، تاریخ اندیشه‌های کیفری، ترجمۀ علی حسین نجفی ابرندآبادی، تهران: سمت.
    • پوربافرانی، حسن (1390)، جرائم علیه امنیت و آسایش عمومی، تهران: جنگل (جاودانه).
    • پیمانی، ضیاءالدین (1392)، جرائم علیه امنیت و آسایش عمومی، تهران: انتشارات میزان
    • توجهی، عبدالعلی (1377)، جایگاه بزه‌دیده در سیاست جنایی ایران، رسالۀ دکتری، دانشگاه تربیت مدرس.
    • توجهی، عبدالعلی (1402)، نهادهای ارفاقی در قانون مجازات اسلامی مصوب 1392، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوۀ قضائیه.
    • توجهی، عبدالعلی و کریمیان، هاله (1397)، «مسئولیت کیفری ناشی از رفتار دیگری در قوانین ایران و اسناد بین‌المللی»، مجلۀ حقوقی دادگستری، شمارۀ
    • جاویدان، لاله و کریمی‏وانانی، مرضیه (1396)، اراده و آگاهی و نقش آن در جرائم عمدی، تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد.
    • جوان‏جعفری، عبدالرضا و شاهیده، فرهاد (1392)، «رفتار و گفتار تحریک‌آمیز بزه‌دیده»، نشریۀ آموزه‌های حقوق کیفری دانشگاه علوم اسلامی رضوی، شمارۀ
    • حاجی ده‏آبادی، احمد (1396)، جرائم علیه اشخاص (قتل)، تهران: میزان.
    • حسینجانی، بهمن و مظاهری‏تهرانی، مسعود (1389)، اصل شخصی بودن مسئولیت کیفری با نگرشی بر قوانین کیفری فرانسه و آمریکا، تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد.
    • حسینی روحانی، سید محمد صادق (1378)، استفتائات قوۀ قضائیه و مؤسسۀ حقوقی وکلای بین‌الملل، جلد اول، قم؛ کلبۀ شروق.
    • حسینی سیستانی، سیدعلی (1400)، رسالۀ توضیح‌المسائل جامع، جلد چهارم، قم: دفتر آیت الله العظمی سید علی حسینی سیستانی.
    • خدادی، ابوالقاسم (1398)، پیشگیری بزه‌دیده‌مدار، تهران: میزان.
    • خدادی، ابوالقاسم و خالدی، علی (1400)، «بسط نظریۀ تقصیر در قانون مجازات اسلامی»، فصلنامۀ فقه جزای تطبیقی، شمارۀ
    • دهخدا، علی‏اکبر (1373)، لغت‌نامۀ دهخدا، تهران: مؤسسۀ انتشارات دانشگاه تهران.
    • رایجیان، مهرداد و جوادی، حسین (1392)، «مطالعۀ تطبیقی اصل تقصیر در حقوق جنایی»، نشریۀ اندیشمندان حقوق، شمارۀ
    • رنجبر، حسین (1395)، مسئولیت کیفری نیابتی، تهران: مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های حقوقی شهر دانش.
    • رون‏زاد، علیرضا و شاکری، ابوالحسن (1382)، «عوامل قطع رابطۀ انتساب در قتل در حکم شبه‌عمد»، مجلۀ حقوقی دادگستری، شمارۀ
    • زراعت، عباس (1390)، جرائم علیه امنیت و آسایش عمومی، تهران: جنگل (جادوانه).
    • زراعت، عباس (1393)، حقوق جزای عمومی، جلد اول، تهران: جنگل (جاودانه).
    • سلطانی، مهدی (1391)، حقوق جزای عمومی (مجرم و مسئولیت کیفری)، جلد دوم، تهران: دادگستر.
    • سلیمانی‏اصل، حشمت‌الله (1381)، بررسی و تحلیل عنصر خطای جزایی در فقه و حقوق ایران، پایان‏نامۀ کارشناسی ارشد، دانشکدۀ حقوق دانشگاه مازندران.
    • شوشتری، سید محمدحسن (1397)، دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام، تصحیح عباس شیری، تهران: میزان.
    • صانعی، پرویز (1382)، حقوق جزای عمومی، تهران: طرح نو.
    • صفریان، مهدی (1392)، نقش تقصیر عمدی در مسئولیت مدنی، تهران: جنگل (جاودانه).
    • طارمی، محمدحسین (1388)، «عدالت قضائی و جرائم پیرامونی»، نشریۀ پگاه حوزه، شمارۀ
    • طاهری‏نسب، سیدیزدالله (1388)، رابطۀ علیت در حقوق کیفری ایران و انگلستان، تهران: مؤسسۀ انتشارات دادگستر.
    • عابدی، احمدرضا (1397)، نگرشی کاربردی به دیات، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوۀ قضائیه.
    • عابدی، احمدرضا (1400)، نگرشی کاربردی به حقوق جزای عمومی، تهران: مرکز نشر و مطبوعات قوۀ قضائیه.
    • عالی‏پور، حسن و کارگری، نوروز (1389)، جرائم ضد امنیت ملی، تهران: خرسندی.
    • عبدالفتاح، عزت (1378)، «بزه‌شناسی و بزه‌دیده‌شناسی»، ترجمه و توضیح اسماعیل رحیمی‌نژاد، فصلنامۀ مفید، شمارۀ
    • عرفانی، محمود (1388)، حقوق تجارت (ورشکستگی و تصفیۀ اموال)، تهران: انتشارات جنگل (جاودانه).
    • علی‏آبادی، عبدالحسین (1385)، حقوق جنایی، جلد اول، تهران: فردوسی.
    • علیدوست، ابوالقاسم (1387)، «قرآن کریم و قاعدۀ احسان»، نشریۀ حقوق اسلامی (فقه و حقوق اسلامی سابق)، شمارۀ
    • عمید، حسن (1384)، فرهنگ فارسی عمید، تهران: امیرکبیر.
    • فضلعلی، محمدهادی (1398)، ورشکستگی به تقصیر و تقلب، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوۀ قضائیه.
    • قیاسی، جلال‏الدین (1394)، تسبیب در قوانین کیفری، تهران: جنگل (جاودانه).
    • کاتوزیان، امیرناصر (1395)، وقایع حقوقی (مسئولیت مدنی)، تهران: شرکت سهامی انتشار.
    • کاویانی، کورش (1395)، حقوق ورشکستگی، تهران: میزان.
    • کلانتری، کیومرث و قلی‏نژاد، بهروز (1396)، «نقش رفتار مقتول در رابطۀ استناد قتل عمدی»، فصلنامۀ پژوهش‏های حقوق کیفری، شمارۀ
    • کوشا، جعفر (1381)، جرائم علیه عدالت قضائی، تهران: میزان.
    • گرایلی، محمدباقر (1391)، «عنصر خطای جزایی در حقوق کیفری ایران و کامن‌لا»، نشریۀ آموزه‌های حقوق کیفری دانشگاه علوم اسلامی رضوی، شمارۀ3.
    • گلدوزیان، ایرج (1391)، حقوق جزای عمومی ایران، جلد اول، تهران: مؤسسۀ انتشارات دانشگاه تهران.
    • گلدوزیان، ایرج (1396)، محشای قانون مجازات اسلامی، تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد.
    • محسناتبار فیروزجائی، همایون (1397)، مسئولیت ناشی از فعل غیر در حقوق و رویۀ قضائی ایران، تهران: دادگستر.
    • محسنی، فرید و ملکوتی، نصیر (1394)، «رابطۀ سببیت در قانون مجازات اسلامی 1392»، مجلۀ حقوقی دادگستری، شمارۀ
    • محسنی، مرتضی (1393)، دورۀ حقوق جزای عمومی (پدیدۀ جنایی)، جلد دوم، تهران: گنج دانش.
    • معتمد، محمدعلی (1351)، حقوق جزای عمومی، جلد اول، تهران: مؤسسۀ انتشارات دانشگاه تهران.
    • معین، محمد (1386)، فرهنگ فارسی معین، تهران: زرین.
    • میرسعیدی، سید منصور (1386)، مسئولیت کیفری (قلمرو و ارکان)، جلد اول، تهران: انتشارات میزان.
    • میرمحمدصادقی، حسین (1399)، جرائم علیه تمامیت جسمانی اشخاص، تهران: انتشارات میزان.
    • میرمحمدصادقی، حسین (1399)، جرائم علیه مصالح عمومی کشور، تهران: انتشارات میزان.
    • میرمحمدصادقی، حسین (1400)، حقوق جزای عمومی، جلد اول، تهران: انتشارات دادگستر.
    • نجیب‏حسنی، محمود (1386)، رابطۀ سببیت در حقوق کیفری، ترجمۀ سید علی عباس نیای زارع، مشهد؛ انتشارات دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
    • نوربها، رضا (1397)، زمینۀ حقوق جزای عمومی، تجدیدنظر: عباس شیری، تهران: انتشارات میزان.
    • ولیدی، محمدصالح (1389)، جرائم علیه عدالت قضائی و اقتدار و نظم عمومی، تهران: جنگل (جاودانه).
    • الهام، غلامحسین و برهانی، محسن (1400)، درآمدی بر حقوق جزای عمومی (جرم و مجرم)، جلد اول، تهران: انتشارات میزان.

     

    ب) منابع عربی

    • إبن إدرید، أبوبکر محمد (1978م)، جمهرۀ اللغه، الجزء الثانی، الطبعه الأولی، بیروت: دارالعلم للملایین.
    • إبن فارس، أحمد (1399ق)، معجم مقاییس اللغه، تحقیق: عبدالسلام محمد هارون، جزء الخامس، الطبعه الأولی، بیروت: دارالفکر.
    • إبن فهدحلی، جمال‌الدین ‏أحمد (1407ق)، المهذب البارع فی شرح المختصر النافع، الجزء الخامس، طبعه الأولی، قم: مؤسسۀ النشر الإسلامی التابعه لجماعه المدرسین.
    • جبعی‏ عاملی، زین‏الدین (1410ق)، الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، تحقیق: محمد کلانتر، الجزء العاشر، الطبعه الأولی، قم: مطبعه و مکتبه الداوری.
    • جبعی ‏عاملی، زین‏الدین (1419ق)، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، الجزء الخامس عشر، کتاب القصاص، الطبعه الأولی، قم: مؤسسه المعارف الإسلامیه.
    • جوهری، أبونصر إسماعیل (1407ق)، الصحاح تاج اللغه و صحاح العربیه، الجزء الثانی، الطبعه الرابعه، بیروت: دارالعلم للملایین.
    • حرعاملی، محمد بن‏حسن (1414ق)، وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه، الجزء الخامس عشر، الطبعه الثانیه، قم: مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث.
    • حسینی روحانی، سید محمدصادق (1414ق)، فقه الصادق، الجزء السادس و العشرون، کتاب الدیات، الطبعه الثالثه، قم: مؤسسه دارالکتاب.
    • حسینی شیرازی، سید محمد (1409ق)، الفقه؛ موسوعه الإستدلالیه فی الفقه الإسلامی، الجزء التسعون، کتاب الدیات، الطبعه الثانیه، بیروت: دارالعلوم للطباعه و النشر و التوزیع.
    • حسینی ‏عاملی، سید محمدجواد (بی‏تا)، مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلامه، الجزء العاشر، بیروت: دارالإحیاء التراث العربی للطباعه و النشر و التوزیع.
    • حلی، حسن بن یوسف (1419ق)، قواعد الأحکام فی معرفه الحلال و الحرام، الجزء الثالث، الطبعه الأولی، قم: مؤسسه النشر الإسلامی لجماعه التابعه لجماعه المدرسین.
    • حلی، علامه حسن بن یوسف (1410ق)، إرشاد الأذهان إلی أحکام الإیمان، الجزء الثانی، تحقیق: فارس الحسون، الطبعه الأولی، قم: مؤسسه النشر الإسلامی التابعه لجماعه المدرسین.
    • حلی، علامه حسن بن یوسف (1420ق)، تحریر الأحکام الشرعیه علی مذهب الإمامیه، تحقیق: إبراهیم البهادری، الجزء الخامس، الطبعه الأولی، قم: مؤسسه الإمام الصادق.
    • حلی، فخرالمحققین محمد بن حسن (1387ق)، إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القوائد، الجزء الرابع، الطبعه الأولی، قم: مؤسسه إسماعیلیان.
    • حلی، محقق جعفر بن حسن (1408ق)، شرایع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، تصحیح: عبدالحسین محمد علی بقال، الجزء الرابع، کتاب الدیات، الطبعه الثانیه، قم: مؤسسه إسماعیلیان.
    • حلی، محقق جعفر بن حسن (1410ق)، المختصر النافع فی فقه الإمامیه، الطبعه الثالثه، طهران: قسم الدراسات الإسلامیه فی مؤسسه البعثه.
    • حلی، محمد بن إدریس (1411ق)، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، الجزء الثالث، الطبعه الثانیه، قم: مؤسسه النشر الإسلامی التابعه لجماعه المدرسین.
    • زبیدی، مرتضی (1414ق)، تاج العروس من جواهر القاموس، الجزء السابع، بیروت: دارالفکر.
    • طباطبایی، سیدعلی (1412ق)، ریاض المسائل فی بیان أحکام الشرع بالدلائل، الجزء الرابع عشر، الطبعه الأولی، قم: مؤسسه النشر الإسلامی التابعه لجماعه المدرسین.
    • طوسی، محمد بن حسن (1400ق)، النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوی، کتاب الدیات، الطبعه الثانیه، بیروت: دارالکتاب العربی.
    • فاضل ‏هندی، بهاء‏الدین (1424ق)، کشف اللثام عن قواعد الأحکام، الجزء الحادی عشر، کتاب الجنایات، الطبعه الأولی، قم: مؤسسه النشر الإسلامی التابعه لجماعه المدرسین.
    • فراهیدی، أبوعبدالرحمن خلیل (1410ق)، کتاب العین، الجزء الخامس، الطبعه الثانیه، بیروت: مؤسسه دارالهجره.
    • فیروزآبادی، أبوطاهر مجدالدین (1426ق)، القاموس المحیط، الجزء الأول، الطبعه الثامنه، بیروت: مؤسسه الرساله للطباعه و النشر و التوزیع.
    • معلوف، لوییس (1374)، المنجد فی اللغه و الأعلام، ترجمۀ محمد بندرریگی، چاپ اول، تهران: انتشارات ایران.
    • مقدس ‏أردبیلی، أحمد (1416ق)، مجمع الفائده و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، الجزء الثالث عشر، کتاب الجنایات، الطبعه الأولی، قم: مؤسسه النشر الأسلامی التابعه لجماعه المدرسین.
    • موحدی لنکرانی، محمدفاضل (1383)، القواعد الفقهیه، الجزء الأول، الطبعه الأولی، قم: مرکز فقه الأئمه الأطهار (ع).
    • موسوی بجنوردی، سیدحسن (1373)، القواعد الفقهیه، تحقیق: محمدحسن درایتی و مهدی مهریزی، الطبعه الأولی، قم: نشرالهادی.
    • موسوی خمینی، سید روح الله (1390ق)، تحریرالوسیله، الجزء الثانی، کتاب الدیات، الطبعه الثانیه، النجف الاشرف؛ مطبعه الآداب.
    • موسوی خویی، سید أبوالقاسم (1396ق)، مبانی تکمله المنهاج، الجزء الثانی، کتاب الدیات، الطبعه الثانیه، النجف الأشرف؛ مکتبه و مطبعه الآداب
    • موسوی عاملی، سید محمد (1429ق)، مدارک الأحکام فی شرح شرائع الإسلام، الجزء السادس، الطبعه الأولی، قم: مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث.
    • نجفی جواهری، محمدحسن (1362)، جواهرالکلام فی شرح شرائع الإسلام، تحقیق: رضا استادی، الجزء الثالثه و الأربعون، کتاب الدیات، الطبعه السادس، بیروت: دار إحیاالتراث العربی.

     

  • تاریخ دریافت 11 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 01 فروردین 1404
  • تاریخ پذیرش 08 اسفند 1403