کیفرخدمات عمومی رایگان بر پایۀ لایحۀ مجازات های اجتماعی جایگزین زندان به ادبیات حقوقی ایران راه پیدا کرده بود، اما با تصویب قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 رسمیت یافت. پس از استقرار در نظام قانون گذاری، گام بعدی تمرکز بر کنشگران قضائی و نهادهای پذیرنده، بهمنظور اصلاح فرهنگ قضائی و ایجاد بسترهای اجرایی است. از سوی دیگر، مجازات خدمات عمومی رایگان در بستر اجتماع و با استفاده از ظرفیت های جامعۀ مدنی اعمال می شود که نماد بارزی از سیاست جنایی مشارکتی است. پس از گذشت حدود ده سال از ورود کیفر خدمات عمومی رایگان به نظام عدالت کیفری، این سؤال مطرح است که سیاست گذاریهای جنایی کشور ایران تا چه میزان عملکرد متناسب در خصوص این کیفر در عرصۀ عدالت کیفری داشته است؟ در این نوشتار سعی برآن است که با مطالعۀ کتابخانه ای، استفاده از آرای صادره درخصوص کیفر خدمات عمومی رایگان با روش توصیفی ـ تحلیلی، ضمن بررسی اقسام سیاست جنایی، الگوی انتخابی در حقوق کیفری ایران مورد ارزیابی قرار گیرد. همچنین مصاحبه هایی به صورت فردی با قضات محاکم و اجرای احکام کیفر خدمات عمومی رایگان و مسئولان نهادهای پذیرنده بهمنظور استفاده از تجربیات آنها و شناسایی موانع اعمال این کیفر نوین انجام شد که شامل 20 نفر از قضات فعال در زمینۀ صدور حکم، 10 قاضی مجری حکم و 6 نهادپذیرنده است.در مجازات های اجتماع محور، بازاجتماعی شدن مرتکب از طریق ایجاد دوبارۀ پیوندهای اجتماعی بهعنوان هدف اصلی و کاهش جمعیت زندان بهعنوان هدف تبعی درنظر گرفته شده است. این در حالی است که سیاست جنایی ایران، بدون توجه به جنبۀ اجرایی این کیفر و ضرورت وجود نیروی انسانی آموزش دیده جهت نظارت و تعامل با محکوم، کیفرهای نوینی را برای جایگزینی حبس و نه بهعنوان کیفر مستقل وارد نظام عدالت کیفری کرده است. قانونگذار با محدود کردن جرائم مشمول جایگزین حبس و با ارائۀ الگوی کلی، بدون تعیین تکلیف قاضی در احراز شخصیت مرتکب از بازپروری مجرمان اصلاح پذیر حمایتی نکرده است. سیاست جنایی بدون توجه به عدالت ترمیمی برای اصلاح افکار عمومی و فرهنگ سازی برای پذیرش اجتماعی، تنها زمینۀ استفادۀ تعداد محدودی از نهادهای پذیرنده از نیروی کار رایگان را فراهم کرده است.
توجهی، عبدالعلی و ابراهیم زارع (1398)، «سابقۀ محکومیت کیفری بهعنوان جلوهای از حالت خطرناک و کاربست آن در مجازاتهای جایگزین حبس»، آموزههای حقوق کیفری، دورۀ 16، شمارۀ 17.
تونری، مایکل (1387)، «کیفرهای اجتماعمحور در ایالات متحدۀ آمریکا»، ترجمۀ مینا صدیقفر، مجلۀ حقوقی دادگستری، دورۀ 72، شمارۀ 64.
حاجیتبار فیروزجایی، حسن (1387)، «جایگاه جایگزینهای حبس در نظام عدالت کیفری ایران (حال و آینده)»، مجلۀ حقوقی دادگستری، شمارۀ64.
حاجیتبار فیروزجایی، حسن (1395)، «بسترهای اثربخشی عملی مجازاتهای اجتماعی»، در دائره المعارف علوم جنایی (مجموعه مقالههای تازههای علوم جنایی)، کتاب دوم، زیر نظر: علی حسین نجفی ابرندآبادی، تهران: میزان.
حسینی، سید محمد (1394)، سیاست جنایی در اسلام و در جمهوری اسلامی ایران، تهران: سمت.
خاکساری، داوود و حسین غلامی (1397)، «سیاست جنایی قضائی ایران در رابطه با مجازاتهای جایگزین حبس»، مجلۀ پژوهشهای حقوق جزا و جرمشناسی، دورۀ 6، شمارۀ11.
خاکساری، داوود و حسین غلامی (1398)، «عوامل مؤثر بر صدور مجازاتهای جایگزین حبس»، فصلنامۀ پژوهش حقوق کیفری، دورۀ 7، شمارۀ26.
زینالی، امیرحمزه (1387)، «سرمایۀ اجتماعی: بستری برای اعمال کیفرهای اجتماعمحور در ایران»، مجلۀ حقوقی دادگستری، شمارۀ64.
ساکی، محمدرضا (1394)، مجازاتها و اقدامات تأمینی و تربیتی، تهران: جنگل.
شاطریپور اصفهانی، شهید (1397)، مجازات حبس و امکان حکم به جایگزینهای حبس در قوانین کیفری جمهوری اسلامی ایران، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوۀقضائیه.
شمسناتری، محمدابراهیم و جواد ریاحی (1391)، «ارزیابی مجازاتهای اجتماعی مندرج در لایحۀ مجازات اسلامی در پرتو الگوی جایگزینی»، مجلۀ حقوق اسلامی، دورۀ 9، شمارۀ33.
غلامی، حسین و مینا افضلیان (1389)، «رویکرد کیفرشناختی به مبانی و کیفیت توزیع مجازاتها در کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی»، فصلنامۀ مطالعات پیشگیری از جرم، شمارۀ16.
قماشی، سعید، داریوش بوستانی و حسین پورمحیآبادی (1397)، «سیطرۀ حبسگرایی و رؤیای حبسزدایی در سیاست کیفری ایران (مطالعۀ موردی حوزۀقضائی شهر کرمان)»، پژوهشنامۀ حقوق کیفری، سال نهم، شمارۀ1.
قماشی، سعید و زهرا آقاعلیان (1394)، سرمایۀ اجتماعی و پیشگیری از جرم، تهران: مجد.
کورهپز، حسینمحمد (1400)،موانع کاربست مجازات خدمات عمومی رایگان در نظام حقوقی ایران، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوۀقضائیه.
کوهی اصفهانی، کاظم (1398)، نقل و انتقال سیاستهای کنترل جرم؛ با تأکید بر امکان بومیسازی این سیاستها در سیاست جنایی ایران، رسالۀ دکتری حقوق کیفری و جرمشناسی، تهران: دانشکدۀ حقوق دانشگاه تربیت مدرس.
محسنی، فرید و رضا رحیمیان (1398)، «از کیفرگذاری تقنینی تا کیفرگزینی قضائی؛ مدلها و معیارها (با تأکید بر رویۀقضائی ایران)»، مجلۀ حقوقی دادگستری، دورۀ 83، شمارۀ107.
محمدیانپهنوار، یوسف (1396)، تحلیل کیفرشناختی خدمات عمومی رایگان در نظام حقوقی ایران، پایاننامۀ کارشناسی ارشد حقوق کیفری و جرمشناختی، تهران: دانشکدۀ حقوق دانشگاه تربیت مدرس.
محمودیجانکی، فیروز و محسنمرادی حسنآبادی (1390)، «افکار عمومی و کیفرگرایی»، مجلۀ مطالعات حقوقی دانشگاه شیراز، دورۀ 3، شمارۀ2.
منصورآبادی، عباس و سلمان کونانی (1389)، «بستر مجازاتهای جامعهمدار؛ با تأکید بر رویکرد سیاست جنایی ایران»،فصلنامۀ مطالعات پیشگیری از جرم،دورۀ 5، شمارۀ15.
مؤذنزادگان، حسنعلی و محمد متینپارسا (1400)، «چالشهای تقنینی اجرای خدمات عمومی رایگان از منظر قضات»، مجلۀ حقوقی دادگستری، دورۀ85، شمارۀ114.
مهرا، نسرین (1386)، «کیفر و چگونگی تعیین آن در فرایند کیفری انگلستان (با تکیه بر کارکردهای کیفر)»، مجلۀ تحقیقات حقوقی، شمارۀ45.
مهرا، نسرین، مجید قورچیبیگی و عباس مؤذن (1396)، «تحلیل تطبیقی الگوهای کیفردهی در نظام کیفری ایران و انگلستان»، پژوهش حقوق کیفری، سال ششم، شمارۀ20.
میرخلیلی، سیدمحمود و تقی یعقوبی (1396)، «بررسی عوامل قضائی افزایش جمعیت کیفری زندانها»، مجلۀ راهبرد، دورۀ 26، شمارۀ82.
یکرنگی، محمد و مهدی ایرانمنش (1387)، «کیفرهای اجتماعمحور: از نظریه تا عمل (با تأکید بر پیشنیازهای اعمال کیفرهای اجتماعمحور در ایران)»، مجلۀ حقوقی دادگستری، شمارۀ64.
ب) منابع انگلیسی
Ashworth, A. (2010), Sentencing and Criminal Justice, Fifth edition, Cambridge University press.
Brownlee, I. (1998), Community Punishment: A Critical Introduction, First edition, London: Longman.
Kalsomines, Sh. (2014), “The Introduction of Community Service Orders: mapping its conditions of possibility”, The Howard Journal of Crime and Justice, Vol. 53, Issue 5.
Liebling, Alison &Maruna, Shadd (2011), The Effects of Imprisonment, First edition, Taylor & Francis Ltd.
Sanders, A.,& Paul Senior (1994), Jarvis Probation Service Manual, Fifth edition, Sheffield: PAVIC
شاملی,مریم و محسنی,فرید . (1403). ارزیابی سیاست جنایی ایران در پذیرش کیفر خدمات عمومی رایگان. فصلنامه دیدگاههای حقوق قضایی, 29(106), 45-78. doi: 10.22034/jlvi.2024.2016005.1103
MLA
شاملی,مریم , و محسنی,فرید . "ارزیابی سیاست جنایی ایران در پذیرش کیفر خدمات عمومی رایگان", فصلنامه دیدگاههای حقوق قضایی, 29, 106, 1403, 45-78. doi: 10.22034/jlvi.2024.2016005.1103
HARVARD
شاملی مریم, محسنی فرید. (1403). 'ارزیابی سیاست جنایی ایران در پذیرش کیفر خدمات عمومی رایگان', فصلنامه دیدگاههای حقوق قضایی, 29(106), pp. 45-78. doi: 10.22034/jlvi.2024.2016005.1103
CHICAGO
مریم شاملی و فرید محسنی, "ارزیابی سیاست جنایی ایران در پذیرش کیفر خدمات عمومی رایگان," فصلنامه دیدگاههای حقوق قضایی, 29 106 (1403): 45-78, doi: 10.22034/jlvi.2024.2016005.1103
VANCOUVER
شاملی مریم, محسنی فرید. ارزیابی سیاست جنایی ایران در پذیرش کیفر خدمات عمومی رایگان. دیدگاههای حقوق قضایی, 1403; 29(106): 45-78. doi: 10.22034/jlvi.2024.2016005.1103