فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی

فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی

ارزیابی سیاست جنایی ایران در پذیرش کیفر خدمات عمومی رایگان

نوع مقاله : تحلیلی و انتقادی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق جزا و جرم‏ شناسی، دانشکدۀ حقوق، دانشگاه علوم قضائی و خدمات اداری
2 استاد گروه حقوق جزا و جرم‏ شناسی، دانشکدۀ حقوق، دانشگاه علوم قضائی و خدمات اداری
چکیده
کیفرخدمات عمومی رایگان بر پایۀ لایحۀ‏ مجازات‏ های اجتماعی جایگزین زندان به ادبیات حقوقی ایران راه پیدا کرده بود، اما با تصویب قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 رسمیت یافت. پس از استقرار در نظام قانون‏ گذاری، گام بعدی تمرکز بر کنشگران قضائی و نهادهای پذیرنده، به‌منظور اصلاح فرهنگ قضائی و ایجاد بسترهای اجرایی است. از سوی دیگر، مجازات خدمات عمومی رایگان در بستر اجتماع و با استفاده از ظرفیت‏ های جامعۀ مدنی اعمال می‏ شود که نماد بارزی از سیاست جنایی مشارکتی است.
پس از گذشت حدود ده سال از ورود کیفر خدمات عمومی رایگان به نظام عدالت کیفری، این سؤال مطرح است که سیاست‏ گذاری‏های جنایی کشور ایران تا چه میزان عملکرد متناسب در خصوص این کیفر در عرصۀ عدالت کیفری داشته است؟ در این نوشتار سعی برآن است که با مطالعۀ کتابخانه ‏ای، استفاده از آرای صادره درخصوص کیفر خدمات عمومی رایگان با روش توصیفی ـ تحلیلی، ضمن بررسی اقسام سیاست جنایی، الگوی انتخابی در حقوق کیفری ایران مورد ارزیابی قرار گیرد. همچنین مصاحبه‏ هایی به صورت فردی با قضات محاکم و اجرای احکام کیفر خدمات عمومی رایگان و مسئولان نهادهای پذیرنده به‌منظور استفاده از تجربیات آن‏ها و شناسایی موانع اعمال این کیفر نوین انجام شد که شامل 20 نفر از قضات فعال در زمینۀ صدور حکم، 10 قاضی مجری حکم و 6 نهادپذیرنده است.در مجازات ‏های اجتماع‏ محور، بازاجتماعی شدن مرتکب از طریق ایجاد دوبارۀ پیوندهای اجتماعی به‌عنوان هدف اصلی و کاهش جمعیت زندان به‌عنوان هدف تبعی درنظر گرفته شده است. این در حالی است که سیاست جنایی ایران، بدون توجه به جنبۀ اجرایی این کیفر و ضرورت وجود نیروی انسانی آموزش‏ دیده جهت نظارت و تعامل با محکوم، کیفرهای نوینی را برای جایگزینی حبس و نه به‌عنوان کیفر مستقل وارد نظام عدالت کیفری کرده است. قانونگذار با محدود کردن جرائم مشمول جایگزین حبس و با ارائۀ الگوی کلی، بدون تعیین‏ تکلیف قاضی در احراز شخصیت مرتکب از بازپروری مجرمان اصلاح ‏‏پذیر حمایتی نکرده است. سیاست جنایی بدون توجه به عدالت ترمیمی برای اصلاح افکار عمومی و فرهنگ‏ سازی برای پذیرش اجتماعی، تنها زمینۀ استفادۀ تعداد محدودی از نهادهای پذیرنده از نیروی کار رایگان را فراهم کرده است.
کلیدواژه‌ها

  • الف) منابع فارسی

    • آشوری، محمد (1394)، جایگزین‏های زندان یا مجازات‏های بینابین، تهران: گرایش.
    • برگ، اتوکلاین (1368)، روان‏شناسی اجتماعی، ترجمۀ علی‏محمد کاردان، جلد دوم، تهران: اندیشه.
    • بریثویت، جان (1385)، «عدالت ترمیمی»، ترجمۀ مهرداد رایجیان اصلی، مجلۀ تحقیقات حقوقی، شمارۀ 43.
    • پیکا، ژرژ (1393)، جرم‏شناسی، ترجمۀ علی‏حسین نجفی‏ابرندآبادی، تهران: میزان.
    • توجهی، عبدالعلی و ابراهیم زارع (1398)، «سابقۀ محکومیت کیفری به‌عنوان جلوه‏ای از حالت خطرناک و کاربست آن در مجازات‏های جایگزین حبس»، آموزه‏های حقوق کیفری، دورۀ 16، شمارۀ 17.
    • تونری، مایکل (1387)، «کیفرهای اجتماع‏محور در ایالات متحدۀ آمریکا»، ترجمۀ مینا صدیق‏فر، مجلۀ حقوقی دادگستری، دورۀ 72، شمارۀ 64.
    • حاجی‏تبار فیروزجایی، حسن (1387)، «جایگاه جایگزین‏های حبس در نظام عدالت کیفری ایران (حال و آینده)»، مجلۀ حقوقی دادگستری، شمارۀ64.
    • حاجی‏تبار فیروزجایی، حسن (1395)، «بسترهای اثربخشی عملی مجازات‏های اجتماعی»، در دائره المعارف علوم جنایی (مجموعه مقاله‏های تازه‏های علوم جنایی)، کتاب دوم، زیر نظر: علی حسین نجفی ابرندآبادی، تهران: میزان.
    • حسینی، سید محمد (1394)، سیاست جنایی در اسلام و در جمهوری اسلامی ایران، تهران: سمت.
    • خاکساری، داوود و حسین غلامی (1397)، «سیاست جنایی قضائی ایران در رابطه با مجازات‏های جایگزین حبس»، مجلۀ پژوهش‏های حقوق جزا و جرم‏شناسی، دورۀ 6، شمارۀ11.
    • خاکساری، داوود و حسین غلامی (1398)، «عوامل مؤثر بر صدور مجازات‏های جایگزین حبس»، فصلنامۀ پژوهش حقوق کیفری، دورۀ 7، شمارۀ26.
    • زینالی، امیرحمزه (1387)، «سرمایۀ اجتماعی: بستری برای اعمال کیفرهای اجتماع‏محور در ایران»، مجلۀ حقوقی دادگستری، شمارۀ64.
    • ساکی، محمدرضا (1394)، مجازات‏ها و اقدامات تأمینی و تربیتی، تهران: جنگل.
    • شاطری‏پور اصفهانی، شهید (1397)، مجازات حبس و امکان حکم به جایگزین‏های حبس در قوانین کیفری جمهوری اسلامی ایران، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوۀقضائیه.
    • شمس‏ناتری، محمدابراهیم و جواد ریاحی (1391)، «ارزیابی مجازات‏های اجتماعی مندرج در لایحۀ مجازات اسلامی در پرتو الگوی جایگزینی»، مجلۀ حقوق اسلامی، دورۀ 9، شمارۀ33.
    • غلامی، حسین و مینا افضلیان (1389)، «رویکرد کیفرشناختی به مبانی و کیفیت توزیع مجازات‏ها در کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی»، فصلنامۀ مطالعات پیشگیری از جرم، شمارۀ16.
    • فرجیها، محمد (1387)، «چالش‏های ارزیابی کیفرهای اجتماع‏محور»، مجلۀ حقوقی دادگستری، شمارۀ64.
    • قماشی، سعید، داریوش بوستانی و حسین پورمحی‏آبادی (1397)، «سیطرۀ حبس‏گرایی و رؤیای حبس‏زدایی در سیاست کیفری ایران (مطالعۀ موردی حوزۀقضائی شهر کرمان)»، پژوهش‏نامۀ حقوق کیفری، سال نهم، شمارۀ1.
    • قماشی، سعید و زهرا آقاعلیان (1394)، سرمایۀ اجتماعی و پیشگیری از جرم، تهران: مجد.
    • کوره‏پز، حسین‏محمد (1400)،موانع کاربست مجازات خدمات عمومی رایگان در نظام حقوقی ایران، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوۀقضائیه.
    • کوهی اصفهانی، کاظم (1398)، نقل و انتقال سیاست‏های کنترل جرم؛ با تأکید بر امکان بومی‏سازی این سیاست‏ها در سیاست جنایی ایران، رسالۀ دکتری حقوق کیفری و جرم‏شناسی، تهران: دانشکدۀ حقوق دانشگاه تربیت مدرس.
    • محسنی، فرید و رضا رحیمیان (1398)، «از کیفرگذاری تقنینی تا کیفرگزینی قضائی؛ مدل‏ها و معیارها (با تأکید بر رویۀقضائی ایران)»، مجلۀ حقوقی دادگستری، دورۀ 83، شمارۀ107.
    • محمدیان‏پهنوار، یوسف (1396)، تحلیل کیفرشناختی خدمات عمومی رایگان در نظام حقوقی ایران، پایان‏نامۀ کارشناسی ارشد حقوق کیفری و جرم‏شناختی، تهران: دانشکدۀ حقوق دانشگاه تربیت مدرس.
    • محمودی‏جانکی، فیروز و محسن‏مرادی‏ حسن‏آبادی (1390)، «افکار عمومی و کیفرگرایی»، مجلۀ مطالعات حقوقی دانشگاه شیراز، دورۀ 3، شمارۀ2.
    • منصورآبادی، عباس و سلمان کونانی (1389)، «بستر مجازات‏های جامعه‏مدار؛ با تأکید بر رویکرد سیاست جنایی ایران»،فصلنامۀ مطالعات پیشگیری از جرم،دورۀ 5، شمارۀ15.
    • مؤذن‏زادگان، حسنعلی و محمد متین‏پارسا (1400)، «چالش‏های تقنینی اجرای خدمات عمومی رایگان از منظر قضات»، مجلۀ حقوقی دادگستری، دورۀ85، شمارۀ114.
    • مهرا، نسرین (1386)، «کیفر و چگونگی تعیین آن در فرایند کیفری انگلستان (با تکیه بر کارکردهای کیفر)»، مجلۀ تحقیقات حقوقی، شمارۀ45.
    • مهرا، نسرین، مجید قورچی‏بیگی و عباس مؤذن (1396)، «تحلیل تطبیقی الگوهای کیفردهی در نظام کیفری ایران و انگلستان»، پژوهش حقوق کیفری، سال ششم، شمارۀ20.
    • میرخلیلی، سیدمحمود و تقی یعقوبی (1396)، «بررسی عوامل قضائی افزایش جمعیت کیفری زندان‏ها»، مجلۀ راهبرد، دورۀ 26، شمارۀ82.
    • نجفی‏ابرندآبادی، علی‏حسین (1387)، «کیفرهای جامعه‏مدار»، دیباچه در: بولک، برنار، کیفرشناسی، ترجمۀ علی‏حسین نجفی‏ابرندآبادی، تهران: مجد.
    • یکرنگی، محمد و مهدی ایرانمنش (1387)، «کیفرهای اجتماع‏محور: از نظریه تا عمل (با تأکید بر پیش‏نیازهای اعمال کیفرهای اجتماع‏محور در ایران)»، مجلۀ حقوقی دادگستری، شمارۀ64.

     

     

    ب) منابع انگلیسی

    • Ashworth, A. (2010), Sentencing and Criminal Justice, Fifth edition, Cambridge University press.
    • Brownlee, I. (1998), Community Punishment: A Critical Introduction, First edition, London: Longman.
    • Kalsomines, Sh. (2014), “The Introduction of Community Service Orders: mapping its conditions of possibility”, The Howard Journal of Crime and Justice, Vol. 53, Issue 5.
    • Liebling, Alison &Maruna, Shadd (2011), The Effects of Imprisonment, First edition, Taylor & Francis Ltd.

    Sanders, A.,& Paul Senior (1994), Jarvis Probation Service Manual, Fifth edition, Sheffield: PAVIC 

  • تاریخ دریافت 03 آذر 1402
  • تاریخ بازنگری 14 اردیبهشت 1403
  • تاریخ پذیرش 05 شهریور 1403