فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی

فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی

نظریه حق تقدم تملک در حقوق ایران

نوع مقاله : تحقیقات بنیادی یا نظری

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه علوم قضائی و خدمات اداری
2 استاد دکتری حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه علوم قضائی و خدمات اداری
چکیده
یکی از نهادهای کم‌تر شناخته‌شده در حقوق ما، نهاد «حق تقدم تملک» است که شناخت ماهیت آن دارای اهمیت بسزایی است. تشخیص اینکه آیا هر جواز یا اختیاری مفید حق برای دارندۀ اختیار است یا خیر، دارای آثار حقوقی متعددی است. پژوهش حاضر به دنبال آن است تا ضمن بیان احکام پراکندۀ موجود در قوانین و تحلیل آن‌ها درمورد نهاد مذکور، نظریۀ عمومی در باب حق تقدم تملک ارائه دهد. در این مقاله بدواً ماهیت خاص حق تقدم تملک و سپس ارکان آن مورد تحلیل قرار می‌گیرد و در انتها امکان انتقال ارادی و غیرارادی (ارث) آن بررسی می‌شود. نتیجۀ تحقیق آن است که حق تقدم تملک را نوعی حق می‌دانیم که تحت حمایت قانون ایجاد شده است و دارندۀ آن، به صرف اعلام ارادۀ خود، اثر حقوقی (تملک) را ایجاد می‌کند و دیگران بایستی در مقابل آن اعلام و ابراز ارادۀ دارنده، امتثال و اطاعت کنند. امتیاز این اختیار (سلطنت) بر جواز (یا اباحه و توانایی و آزادی عمومی) این است که به شخص معینی اختصاص دارد و این شخص در استفاده از آن، اولویت دارد.
کلیدواژه‌ها

  • منابع

    قرآن مجید

    الف) منابع فارسی

    • اعرافی، علیرضا (1396)، قلمرو دین و گسترۀ شریعت، جلد اول،قم:مؤسسۀ فرهنگی هنری اشراق و عرفان.
    • امامی،سید حسن (1375)، حقوق مدنی،جلد 1-5، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
    • امیری قائم مقامی، عبدالمجید (1378)، حقوق تعهدات، جلد اول، تهران: میزان.
    • شهیدی، مهدی (1375)، مجموعه مقالات حقوقی، تهران: حقوقدان.
    • جعفری لنگرودی، محمدجعفر(1400)، حقوق مدنی: وصیت، تهران: گنج دانش.
    • جعفری لنگرودی، محمدجعفر(١٣٧٦)حقوق خانواده، تهران: گنج دانش.
    • حبیبی‌تبار، جواد (1394)، گام به گام با حقوق خانواده، تهران: میزان .
    • ره‏پیک، سیامک (1387)، حقوق مدنی، عقود معین (۲)، تهران: خرسندی.
    • صرامی،سیف‌اله(1385)،حق و حکم و تکلیف (گفت‌وگو با جمعی از اساتید حوزه و دانشگاه)، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
    • صفایی، سید حسین و اسداله امامی(۱۳۹۲)، مختصر حقوق خانواده، تهران: میزان.
    • عمید زنجانی، عباسعلی (۱۳۸۹)،موجبات ضمان: درآمدی بر مسئولیت مدنی و اسباب و آثار آن در فقه اسلامی،تهران: میزان.
    • قاسم‌زاده، سید مرتضی (1394)، حقوق مدنی، حق شفعه، وصیت و ارث، تهران: دادگستر.
    • کاتوزیان، ناصر ( 1387الف)، مقدمۀ علم حقوق، تهران: شرکت سهامی انتشار.
    • کاتوزیان، ناصر (1387ب)، حقوق مدنی ایقاع، نظریه عمومی ایقاع معیّن، تهران: میزان.
    • کاتوزیان، ناصر ( ۱۳۸۷ج)،حقوق مدنی، عقود معین، عطایا، جلد سوم، تهران: گنج دانش.
    • کاتوزیان، ناصر (1387د)،حقوق مدنی،معاملات معوض ـ عقود تملیکی، تهران: شرکت سهامی انتشار.
    • کاتوزیان، ناصر(1387ه)،دورۀ حقوق مدنی، قواعد عمومی قراردادها، جلد پنجم، تهران: شرکت سهامیانتشار .
    • کاتوزیان، ناصر(1387ه)،دورۀ حقوق مدنی، قواعد عمومی قراردادها، جلد چهارم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
    • کاتوزیان، ناصر(1377)، فلسفۀ حقوق، جلد سوم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
    • کاتوزیان، ناصر(1388)،دورۀ مقدماتی حقوق مدنیدرس‌هایی از شفعه _ وصیت _ ارث، تهران: میزان.
    • کاتوزیان، ناصر(١٣٨٥)، دورۀ مقدماتی حقوق مدنی (خانواده)، تهران: میزان.
    • کیائی،عبداله (1388)،قانون مدنی و فتاوای امام خمینی قدس سره،جلد اول،تهران: سمت.
    • محقق داماد، مصطفی (1385)، قواعد فقه بخش مدنی مالکیت، مسئولیت، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
    • محقق داماد، مصطفی(1378)، بررسی فقهی و حقوقی وصیت، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
    • مدرسی طباطبایی،حسین (1368)، مقدمه‌ای بر فقه شیعه، جلد اول،مشهد: آستان قدس رضوی.
    • مدنی، سید جلال‌الدین (١٣٨٥)، حقوق مدنی (حقوق خانواده)، جلد هشتم، تهران: پایدار.
    • مشکینی اردبیلی،علی(1392)، نوشتارهای فقهی، جلد اول،قم: دارالحدیث.
    • نعمت‌الهی، اسماعیل (1393) ،«بررسی نظریۀ ملک ان یملک»، حقوق اسلامی، شمارۀ 41.

     

    ب) منابع عربی

    • آخوند خراسانی، ملا محمد کاظم (1406ق)، الحاشیه علی المکاسب ،تهران: سازمان انتشارات وزارت ارشاد اسلامی .
    • آملی، محمدتقی(1384ق)، مصباح الهدی فی شرح العروة الوثقی، جلد دوم، بی‌جا: بی‌نا.
    • ابن ابی جمهور،محمد بن علی(1410ق)، الاقطاب الفقهیه،قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.
    • ابن بقوری،محمد(1414ق)،ترتیب الفروق و اختصارها، جلد دوم، مغرب: وزارت اوقاف.
    • ابن جنید (١٤١٦ق)، مجموعه فتاوای ابن جنید، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    • ابن زهره( ١٤١٧ق)، غنیه النزوع، قم: مؤسسۀ امام صادق (ع).
    • ابنقدامه،عبداله بن احمد(1417ق)، المغنی، جلد ششم،ریاض: دار عالم الکتب.
    • أبو العباس شهاب الدین أحمد بن إدریس بن عبدالرحمن المالکی الشهیر بالقرافی(1367ق)، الفروق ( أنوار البروق فی أنواء الفروق )،جلد سوم، مکه مکرمه: عالم الکتب.
    • السنهوری، عبدالرزاق احمد(1391)، مصادر الحق فی الفقه الاسلامی _ دراسه مقارنه بالفقه العربی، جلد اول، تهران: خرسندی .
    • السنهوری، عبدالرزاق احمد(2009م)،الوسیط فی شرح القانون المدنی: حق الملکیة، جلد هشتم، بیروت:منشورات الحلبی الحقوقیه.
    • الرملی، شمس‌الدین(1404ق)، نهایه المحتاج الی شرح المنهاج،جلد پنجم و ششم،بیروت: دارالفکر.
    • انصاری، مرتضی(1415ق)، الوصایا و المواریث،چاپ اول، قم: کنگرۀ شیخ انصاری.
    • انصاری، مرتضی(1410ق)،مکاسب، جلد اول، سوم و هشتم،قم: دارالکتاب.
    • ایروانی، علی بن عبدالحسین نجفی (1406ق)، حاشیه‏المکاسب، جلد اول، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
    • بحرالعلوم، محمد بن محمد تقی (1403ق)، بلغه‏الفقیه،جلد چهارم،تهران: مکتبه الصادق.
    • بحرانی،یوسف(1405ق)،حدائق الناظره فی احکام العتره الطاهره، جلد 4، 5، 24،قم: مؤسسۀ نشر الاسلامی.
    • بهجت، محمدتقی(1426ق)، جامع المسائل، جلد پنجم، قم: دفتر حضرت آیت‌اله العظمی بهجت.
    • حسینی عاملی، محمد جواد بن محمد (1419ق)، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة، جلد 4، 7، 9، 12، 20، قم: مؤسسۀ النشر الاسلامی.
    • حلی(محقق)،جعفر بن حسن (1408ق)، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، جلد چهارم، قم: مؤسسۀ اسماعیلیان.
    • خمینى قدس سره،روح‌اله(1383)،تحریر الوسیلة، مترجم محمد قاضی‌زاده و علی اسلامی، جلد دوم، قم:جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم:دفتر انتشارات اسلامی.
    • خوانساری، سید احمد(١٤٠٥ق)، جامع المدارک فی شرح المختصر النافع، جلد چهارم، قم: اسماعیلیان.
    • خوئی، سید ابوالقاسم(1377)، مصباح الفقاهه، جلداول و پنجم،قم: مکتبه الداوری.
    • رشتی گیلانی نجفی، میرزا حبیب الله (بی‌تا) ، کتاب الغصب، بی‌جا، بی‌نا.
    • سبزواری، محمد باقر (١٤٢٣ق)، کفایة الاحکام،جلد دوم، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    • سیوری، مقداد بن عبداله (1403ق)، نضد القواعد الفقهیه، قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.
    • صاحب جواهر، محمدحسن بن باقر(1362)، جواهر الکلام، محقق و معلق محمود قوچانی، علی آخوندی، عباس قوچانی و رضا استادی، مصحح ابراهیم میانجی،نویسنده جعفر بن حسن محقق حلی،جلد 4، 9، 13، 17، 19، 25، 26، 28، 31، 37، 38، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    • صیمری، مفلح بن حسن (1420ق)، غایة المرام فی شرح شرائع الإسلام، محقق جعفر کوثرانی، نویسنده جعفر بن حسن محقق حلی، جلد اول، بیروت: دار الهادی.
    • طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم بن عبدالعظیم (1410ق)، حاشیۀ مکاسب، جلد دوم،قم: مؤسسۀ اسماعیلیان.
    • طوسی، محمد بن الحسن (1387 ق)، المبسوط فی فقه الإمامیة، محشی محمدتقی کشفی، محقق محمدباقر بهبودی، جلدچهارم،تهران: مکتبة المرتضویة.
    • عاملی (شهید اول)، محمد بن مکی(1398)،القواعد و الفوائد، جلد اول، قم: منشورات مکتبه المفید.
    • عاملی (شهید ثانی)، زین‌‌الدین بن علی(1413ق)، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، جلد 1، 6، 8، 12، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
    • عاملی (شهید ثانی)، زین‌‌الدین بن علی(١٤١٠ق)، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة (١٠ جلدی)، محقق محمد کلانتر، نویسنده محمد بن مکی شهید اول، جلد 2، 5، 7،قم:  مکتبة الداوری.
    • عاملی کرکی،علی بن حسین (1414ق)، جامع المقاصد ،جلد سوم ،قم: مؤسسۀ آل البیت (ع).
    • عراقی، آقا ضیاء (1421ق)، حاشیة المکاسب، جلد اول،قم: الغفور.
    • علامه حلی،حسن بن یوسف (1414ق)، تذکرةالفقهاء،جلد 2، 4، 12، 17،قم: مؤسسۀ آل البیت علیهم الاسلام.
    • علامه حلی،حسن بن یوسف (١٤١ق)،مختلف الشیعه،جلد هفتم، قم:دفتر انتشارات اسلامی.
    • غروی اصفهانی، محمد حسین(1419ق)،حاشیه المکاسب،جلد اول ،قم : المحقق.
    • محقق حلی،جعفربن حسن (1408ق)، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، جلد دوم،قم: اسماعیلیان.
    • محقق کرکی، علی بن حسین (1414ق)، جامع المقاصد فی شرح القواعد، محقق مؤسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، نویسنده حسن بن یوسف علامه حلی، جلد 1، 3، 6، 7، 8، قم: مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث.
    • مروارید، علی‌اصغر(1413ق)، الینابیع الفقهیه، جلد 35،بیروت: مؤسسۀ فقه الشیعه.
    • مکارم شیرازی، ناصر (۱۴۲۴ق)، کتاب النکاح، جلد ششم، قم: انتشارات مدرسه امام علی ابن ابی طالب(ع).
    • منصور حاتم، محسن(2019م)،«مفهوم حق المنشئ »،مجلۀ جامعه بابل للعلوم الانسانیه،جلد 27، العدد یک.
    • میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمد حسن(۱۴۱۳ ق)،جامع الشتات فی أجوبة السؤالات،جلد سوم،تهران: مؤسسۀ کیهان.
    • نجفی خوانساری، موسی(1418ق)، منیة الطالب، جلد اول و دوم،قم:مؤسسۀ النشر الاسلامی.
    • نووی (النووی)، یحیی بن شرف بن مری بن حسن بن حسین بن محمد بن جمعه بن حزام(1387)،المجموع، جلد 14، 15،قم: تبیان.

     

    ج) منابع انگلیسی

    • Bucher, Eugen(1988),SchweizerischesObligationenrechtAllgemeiner Teil ohne Deliktsrecht, 2. Aufl .
    • Furrer, Andreas /Markus Muller Chen (2018), Obligationenrecht –Allgemeiner Teil, 3.Aufl., Zurich.
    • Gauch, Peter /Walter R. Schluep/Jorg Schmid/Susan Emmenegger (2014), SchweizerischesObligationenrechtAllgemeiner Teil, 10. Aufl , Zurich/Basel/ Genf .
    • Huguenin, Claire (2019), ObligationenrechtAllgemeiner und Besonderer Teil, 3. Aufl., Zurich/Basel/Genf.

     

     

  • تاریخ دریافت 01 خرداد 1402
  • تاریخ بازنگری 12 خرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 13 خرداد 1403