در جهان امروز، حمل و نقل مسافران از طریق هوایی به امری رایج تبدیل شده است. دلیل این شیوع، صرفهجویی در زمان است، زیرا سرعت حمل و نقل از طریق هواپیما بیشتر از سایر وسایل حمل و نقل است. در انجام یک پرواز، کمال مطلوب آن است که متصدیان حمل و نقل به تعهد خود مطابق با برنامۀ زمانبندیشده عمل کنند، اما این مطلوب همواره قابل تحقق نیست. به علل مختلف احتمال دارد که پرواز مطابق برنامۀ زمانبندی عزیمت نکند یا در صورت عزیمت بهموقع، در زمان مورد توافق به مقصد نرسد. حال، سؤال قابل طرح آن است که آیا مسافران میتوانند خسارت معنوی ناشی از تأخیر در پرواز را در صورت جمع شدن سایر شرایط مسئولیت مدنی مطالبه کنند؟ این نوشتار با رویکرد تحلیلی ـ توصیفی و با نگاه تطبیقی به کنوانسیون ورشو و مونترآل و همچنین، با تجزیه و تحلیل آرای جدید دادگاههای داخلی و خارجی درصدد است که به سؤال فوق پاسخ دهد. در هر حال، نتیجۀ بررسیها نشان داد که برای پاسخ به این سؤال، پروازها را بایستی به دو دستۀ بینالمللی و داخلی تقسیم کرد. در پروازهای بینالمللی دو کنوانسیون ورشو 1929 و مونترآل 1999 حاکم هستند. هرچند که دادگاههای کشورهای مختلف نسبتبه پاسخ به سؤال فوق اختلافنظر دارند، لکن رویۀ غالب تاکنون آن بوده است که صرف خسارت معنوی ناشی از تأخیر با استناد به دو کنوانسیون ورشو و مونترآل قابل مطالبه نیست. درخصوص پروازهای داخلی، میبایست از قواعد عمومی حاکم بر نظام مسئولیت مدنی بهره برد. البته، دادگاههای ایرانی حتی در زمان حکومت کنوانسیون ورشو بر تمامی پروازها، امکان جبران خسارت معنوی را به رسمیت شناخته بودند. بنابراین، طبیعی است که پس از حکومت قوانین داخلی و با توجه به شناسایی اصل امکان جبران خسارت معنوی، این دادگاهها حکم به قابلیت جبران خسارت معنوی ناشی از تأخیر در پرواز را مورد پذیرش قرار دهند.
بهرامی احمدی، حمید (1393)، ضمان قهری (مسئولیت مدنی): با مطالعۀ تطبیقی در فقه مذاهب اسلامی و نظامهای حقوقی، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
تالیان، کریستوفر (1390)، حقوق هوایی مسئولیت متصدی حمل و نقل هوایی برای خسارت وارده به مسافر، ترجمۀ حمید قنبری، تهران: مجد.
جباری قرهباغ، منصور (1400)، حقوق حمل و نقل بینالمللی هوایی، تهران: میزان.
جباری، منصور (1388)، «مروری بر اسناد حاکم بر حقوق حمل و نقل بینالمللی هوایی و سیر تحول آن»، پژوهش حقوق عمومی، دورۀ 11، شمارۀ 26.
جباری، منصور (1391)، «بررسی تطبیقی مسئولیت متصدیان حمل و نقل هوایی برای عدم اجرا یا عدم اجرای به موقع قرارداد»، پژوهش حقوق خصوصی، دورۀ 1، شمارۀ 2.
جباری، منصور (1392)، «خسارت معنوی ناشی از تأخیر پرواز هواپیما (نقد و بررسی دادنامه شماره ۸۸۰۹۹۷۲۱۶۳۱۰۰۶۱۷ شعبه ۲۰۶ دادگاه حقوقی تهران)»، دیدگاههای حقوق قضائی، دورۀ 2، شمارۀ 3.
جباری، منصور (1398)، «نقش تقصیر یا عمد در مسؤولیت متصدی حمل و نقل بینالمللی هوایی»، پژوهش حقوق عمومی، دورۀ 12، شمارۀ 30.
جباری، منصور و مجید حسینزاده (1392)، «بررسی تطبیقی معافیتهای غیرقراردادی متصدی حمل و نقل هوایی در مقررات بینالمللی و حقوق ایران»، پژوهش حقوق خصوصی، دورۀ 2، شمارۀ 4.
چراغی، علی (1400)، مسئولیت مدنی قراردادی متصدی حمل و نقل هوایی (در قبال مسافر و بار)، تهران: میزان.
رهپیک، حسن (1397)، حقوق مدنی: حقوق قراردادها، تهران: خرسندی.
ساعتچی، علی و سروش سیدیان هاشمی (1394)، «مسئولیت مدنی متصدی حمل هوایی در صورت تأخیر»، مجلۀ حقوقی دادگستری، دورۀ 79، شمارۀ 91.
سلطانی، میلاد، بهرام تقیپور و علیرضا صالحیفر (1400)، «لزوم تأسیس اتاق داوری در خسارت تأخیر، لغو و جراحت بدنی به مسافران پروازهای هوایی رهیافتی از حقوق کشورهای اروپایی برای ایران»، پژوهشهای حقوق تطبیقی، دورۀ 25، شمارۀ 3.
سید مرتضی حسینی، راحله، سید علی خزائی و میلاد سلطانی (1395)، «نظام حمایتی اقتصادی از مسافران در حمل و نقل هوایی در فرض تأخیر و لغو»، پژوهشنامۀ حمل و نقل، دورۀ 13، شمارۀ 4.
شهیدی، مهدی (1395)، حقوق مدنی: آثار قراردادها و تعهدات، تهران: مجد.
صادقیمقدم، محمدحسن و مجتبی اشراقی آرانی (1392)، «تحلیل انتقادی قانون تعیین حدود مسئولیت شرکتهای هواپیمایی ایرانی مصوب ۱۱/۵/۱۳۹۱»، دیدگاههای حقوق قضائی، دورۀ 18، شمارۀ 61.
صفایی، سید حسین (1399)، دورۀ مقدماتی حقوق مدنی: قواعد عمومی قراردادها، تهران: میزان
صفایی، سید حسین و حبیبالله رحیمی (1397)، مسئولیت مدنی تطبیقی، تهران: مؤسسۀ مطالعات و پژوهشهای حقوقی شهر دانش.
صفایی، سید حسین و حبیبالله رحیمی (1399)، مسئولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد)، تهران: سمت.
عابدی، محمد (1395)، اجل در تعهدات و قراردادها (مطالعۀ تطبیقی)، تهران: شرکت سهامی انتشار.
عبدی، مونا (1401)، خسارات غیرقطعی در نظام حقوقی ایالات متحدۀ آمریکا و تأملی در نظام حقوقی ایران، تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاتوزیان، ناصر (1395)، دورۀ حقوق مدنی: قواعد عمومی قراردادها (اجرای قرارداد)، جلد چهارم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
مسجدسرایی، حمید (1402)، «جستاری در مبانی فقهی "ضرر معنوی" با رویکردی به ضرر معنوی در سوانح هوایی»، پژوهشهای فقهی، دورۀ 19، شمارۀ 1.
میرشکاری، عباس (1396)، رسالۀ عملی مسئولیت مدنی، تهران: شرکت سهامی انتشار.
وحدتی شبیری، سید حسن (1395)، مبانی مسئولیت مدنی قراردادی (مطالعۀ تطبیقی در حقوق و فقه)، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
ب) منابع انگلیسی
Boulee, J. ـ (1994), “Recovery for mental injuries that are accompanied by physical injuries under article 17 of the Warsaw Convention: the progeny of Eastern airlines, inc. V. Floyd”, Ga. J. Int'l & Comp. L. No.24.
Campbell, K. M. (1985), “The Emotional Trauma of Hijacking: Who Pays”, LJ, No.74.
Cotter, Ch. E. (2012), “Recent Case Law Addressing Three Contentious Issues in the Montreal Convention”, Air and Space Lawyer, No.24.4.
Cotter, Ch. E. (2014), “Recent Developments in Montreal Convention Litigation”, Air L. & Com, No.79.
Crocker, D. (2005), Dictionary of Aviation. 2th Edition, London: Bloom bury Reference.
Cunningham, M. (2008), “The Montreal Convention: Can Passengers Finally Recover for Mental Injuries”, J. Transnat'l L, No. 41.
De Gama, R. (2017), “The Exclusion of Liability for Emotional Harm to Passengers in the Warsaw and Montréal Convention: Moving Away from Floyd, Siddhu and Pienaar to the Stott Case?”, Potchefstroom Electronic Law Journal/Potchefstroomse Elektroniese Regsblad, 20, No. 1.
Defossez, D. (2018), “I Wish My Mum Was Brazilian: The Regulation of Passenger Liability in the EU and Brazil”, Issues Aviation L. & Pol'y, No.18.
Dempsey, P. S., & O. J. Svante (2010), “Montreal v. Brussels: the conflict of laws on the issue of delay in international air carriage”, Air and Space law, No.3.
Deviatnikovaitė, I. (2018), “The Montreal Convention of 1999 and Regulation No 261/2004 in the EUCJ and national case law”. Baltic Journal of Law & Politics, 11, No.1.
Dickerson, Th. A. (2000), “Flight Delays: Rights, Remedies, Damages and Class Actions”. Int'l Travel LJ. 1.
Diederiks ـ Verschoor, I.H.Ph. (revised by Pablo Mendes de Leon) (2012), An Introduction to Air Law, 9th Edition, The Netherlands: Kluwer Law International.
Eaton, D. M. (1993), “Recovery for Purely Emotional Distress under the Warsaw Convention: Narrow Construction of Lesion Corporelle in Easter Airlines, Inc. v. Floyd”. L. Rev. No.2.
Ekanem, E. E., & A. Th. Ekaobong (2018), “Consumer Protection and Carrier’s Liability for Flight Cancelations and Delays in Nigeria”. African Journal Of Law And Human Rights, No.2.
Haanappel, P. PC. (2013), “Compensation for Denied Boarding, Flight Delays and Cancellations Revisited”, ZLW, No.62.
Holmes, Sh. W. (1993), “Recovery for Purely Mental Injuries Under the Warsaw Convention: Aviation ـ ـ Eastern Airlines, Inc. v. Floyd”, Journal of Air Law and Commerce, No. 4.
Jones, O. (1996), “When Is a Late Flight Not a Delayed Flight ـ The Warsaw Rules Relating to Delay”, Travel LJ. No.4.
Kokpan, B. S., & O.Godwin (2021), “Evaluation of the EU Regulation 261/2004 on Rights of Air Passengers in the Event of Delayed and Cancelled Flights”, International Review of Law and Jurisprudence, Vol. 3, No. 2.
Lee, J. W., & W. Ch. Joseph (2012), “Air carrier liability for delay: a plea to return to international uniformity”, Air L. & Com, No.77.
Lee, K. B. (2003), “The Carrier's Liability for Damage Caused by Delay in International Air Transport”, In The Conference Proceedings of the 2003 Air Transport Research Society (ATRS) World Conference, Vol. 2.
Liakopoulos, D. (2019),“Jurisprudential approach of the aircraft liability according to international and EU rules”, Acta Universitatis Danubius. Relationes Internationales, 12, 1.
Lindauer, J. K. (1975), “Recovery for mental anguish under the Warsaw Convention”, Journal of Air Law and Commerce, 41, No. 2.
Lopez, M. Y. L. (1976), “Air Carrier Liability in Cases of Delay”, Annals Air & Space Law, No.1.
Mohamed, A. H. (2021), “Recovery for Emotional Distress Under International Air Transportation as Developed by the Common Law Courts”, L. Rev, No.82.
Nase, V. (2017), “Reflections on liability of air carriers for delay”, University of Notre Dame Australia Law Review, 19, No. 1.
Posener, J. (1999), “Delay in Air Travel”, Travel LJ. N0.3.
Sisk, G. C. (1990), “Recovery for emotional distress under the Warsaw Convention: The elusive search for the French legal meaning of Lésion Corporelle”, Int'l LJ, No.25.
Truxal, S. (2017), “Air carrier liability and air passenger rights: a game of tug of war”, Int'l & Comp. L, No. 4.
Valcu, E. N. (2019), “Union Regulations on Passenger Rights in case of Flight Cancellation, Refusal at Boarding Or Long Delay of Flights”, AGORA Int'l J. Jurid. Sci. No.1.
Weigand, T. A. (2010), “Recent Developments Under the Montreal Convention”, Counsel J, No. 77.
Woods, D. (2019), “A Seatback Surprise Leads to a Needle in the Finger and Contentious Litigation ـ Doe v. Etihad Airways, PJSC, 870 F. 3d 406 (6th Cir. 2017)”, Suffolk Transnat'l L. Rev, 42.
Zhang, J. (2016), “Exploration on Domestic Flight Delay and Compensation”, In International Conference on Education, Management, Computer and Society, No.1.
