فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی

فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی

عناصر جرائم شرکتی ورشکستگی به تقصیر یا تقلب در نظام کیفری ایران

نوع مقاله : تحلیلی و انتقادی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشکده حقوق، دانشگاه تربیت مدرس
2 استادیار گروه حقوق، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد
چکیده
ورشکستگی به تقصیر یا تقلب شرکتی، می‌تواند پیامدهای منفی بسیار گسترده‌ای بر اقتصاد ملی، منطقه‌ای یا بین‌المللی بر جای بگذارد. با توجه به اینکه رکن قانونی این جرائم، در سه قانون به اقتضائاتِ دکترینیِ زمانی، متفاوت، نگارش شده است، لذا امکان‌سنجی ارتکاب، نحوۀ ارتکاب و نحوۀ انتساب این جرائم به شرکت با چالش مواجه شده است. در این مقاله ضمن بررسی توصیفی ـ تحلیلی این چالش‌ها مشخص شد که به جز قسمت اول بند اول مادۀ ۵۴۱ قانون تجارت، امکان ارتکاب این جرائم به‌نحو شرکتی وجود دارد؛ مشروط بر اینکه شرکت مشمول نظام ورشکستگی بوده از اشخاص حقوقی دولتی و یا عمومی غیردولتی در مواردی که اعمال حاکمیت می‌کنند نبوده و جرم توسط نمایندۀ قانونی و به‌نام یا در راستای منافع شرکت و در حدود اختیارات قانونی نماینده تحقق یافته باشد. نتیجۀ مجرمانه در وضعیت شرکتی و غیرشرکتی این جرائم تفاوتی با یکدیگر ندارد. در جرم ورشکستگی به تقلب، نتیجه، همواره اضرار بالقوه به دیگران، ولی در ورشکستگی به تقصیر، با توجه به زمان ارتکاب رفتارِ مادی پیش و یا پس از تحقق توقف، نتیجه، ورشکستگی یا ضرر بالقوه است. در گسترۀ رکن روانی، جرم ورشکستگی به تقلب، جرمی همواره عمدی، ولی جرم ورشکستگی به تقصیر، در برخی مصادیق عمدی و در برخی دیگر غیرعمدی است. وجه تمایز رکن روانی حالت شرکتیِ این جرائم با حالت غیرشرکتی، احراز علم و ارادۀ مرتکب درخصوص «به نام یا در راستای منافع شرکت بودن» است.
کلیدواژه‌ها

  • اردبیلی، محمدعلی (۱۳۹۴)، حقوق جزای عمومی، جلد سوم، تهران: میزان.
  • اسکینی، ربیعا (1397)، حقوق تجارت: ورشکستگی و تصفیۀ امور ورشکسته، تهران: سمت.
  • پیرجهانگیر، غلامرضا و ابوالحسن مجتهد سلیمانی (1401)، «تعلیق دادرسی در ورشکستگی به تقلب و ورشکستگی به تقصیر در پرتو نظام حقوقی ایران و مبانی فقهی آن»، فقه جزای تطبیقی، شمارۀ 2.
  • جاهد، محمدعلی و رامین علی‌زاده مهدی پستی (1390)، «ورشکستگی به تقلب و به تقصیر از قانون تجارت تا قانون مجازات اسلامی»، پژوهش‌های حقوقی، شمارۀ ۲۰.
  • حاجی‌تبار فیروزجائی، حسن (۱۴۰۰)، «چالش‌های دادرسی جرائم ورشکستگی به تقصیر و تقلب در حقوق ایران»، پژوهش حقوق کیفری، شمارۀ ۹.
  • حبیب‌زاده، محمدجعفر (۱۳۹۵)، حقوق جزای اختصاصی (جرائم علیه اموال)، تهران: سمت.
  • حبیب‌زاده، محمدجعفر (۱۳۹۹)، تحلیل جرائم کلاهبرداری، و خیانت در امانت در حقوق کیفری ایران، تهران: دادگستر.
  • حسنی، حسن (۱۳۸۴)، حقوق تعاون و حقوق تجارت، تهران: میزان.
  • دمیرچلی، محمد (۱۳۸۴)، قانون تجارت در نظم حقوق کنونی، تهران: میثاق عدالت.
  • رحمدل، منصور (۱۳۸۳)، «ورشکستگی به تقلب»، پژوهش‌های حقوقی، شمارۀ ۳.
  • رمضانی آکردی،حبییب (۱۳۹۹)،«هدف حقوق ورشکستگی»،مطالعات حقوق خصوصی،شمارۀ ۵۰.
  • صادق نژاد نائینی، مجید (1396)، «تحلیل جرائم شرکتی در پرتو نظام‌های اقتصادی» مجله حقوقی دادگستری، 81(99)،
  • صادق‌نژاد نائینی، مجید (۱۴۰۰)، جرم‌شناسی جرائم شرکت‌های تجاری، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوۀ قضائیه.
  • صالحی، محمود، محمد روحانی مقدم، و سیدابراهیم قدسی (1401)، «مداخلۀ کیفری در احکام ورشکستگی و وصول مطالبات بانکی»،پژوهشنامۀ حقوق کیفری، شمارۀ 13.
  • صالحی، محمود، محمد روحانی مقدم و سیدابراهیم قدسی (1402)، «راهبردهای حمایتی فقه و حقوق در ورشکستگی کیفری اشخاص حقوقی»،مجلۀ پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی،شمارۀ 19.
  • صقری، محمد (1376)، حقوق بازرگانی‌: ورشکستگی (نظری و عملی)، تهران: شرکت سهامی انتشار.
  • عابدی، احمدرضا (۱۳۹۹)، آیین دادرسی کیفری، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوۀ قضائیه.
  • عرفانی، محمود (1394)، حقوق تجارت، جلد چهارم: ورشکستگی و تصفیۀ اموال، تهران: جنگل.
  • فضلعلی، محمدهادی (1398)، ورشکستگی به تقصیر و تقلب (بررسی نظری و کاربردی جنبه‌های شکلی و ماهوی)، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوۀ قضائیه.
  • قائم‌مقام فراهانی، محمدحسین (1391)، حقوق تجارت: ورشکستگی و تصفیه، تهران: میزان.
  • قلی‌زاده منقوطای، احد (۱۴۰۱)، «تحلیل وضعیت حقوقی انواع معاملات صوری و با تبانی ورشکسته؛ عدم‌ هماهنگی کامل موجبات بطلان معاملات ورشکسته با موجبات به‌ تقصیر‌‌شدن ورشکستگی،، دانشنامۀ حقوق اقتصادی، شمارۀ 29.
  • کاویانی، کوروش (1393)، حقوق ورشکستگی (حقوق تجارت 4)، تهران: میزان.
  • گلدوزیان، ایرج و امین گلریز(1397)،«اهلیت جنایی اشخاص حقوقی»،مجلۀ حقوقی دادگستری،شمارۀ 82.
  • محمدزاده وادقانی، علی‌رضا و محمدمعین امیرمجاهدی (1396الف)، «بازرگان متوقف و اعمال متقلبانه»، مطالعات حقوق خصوصی، شمارۀ ۴۷.
  • محمدزاده وادقانی، علی‌رضا و محمدمعین امیرمجاهدی (1396ب)، «تأملی بر بزه ورشکستگی به تقصیر»، مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی، شمارۀ ۴.
  • معاونت آموزش قوۀ قضائیه (۱۳۸۷)، سیاست جنایی ـ تقنینی ایران در جرائم اقتصادی، تهران: جاودانه.
  • میرمحمدصادقی،حسین (۱۳۹۴)،حقوق کیفری اختصاصی(۲):جرائم علیه اموال و مالکیت، تهران: میزان.

ب) منابع انگلیسی

  • Araujo, A. P., R. V. Ferreira & B. Funchal (2012), “The Brazilian bankruptcy law experience”, Journal of Corporate Finance, No.18(4).
  • Brown, J. B., B. Netoles, S. T. Rasnak & M. Tighe (1999), Identifying bankruptcy fraud, Credit Research Foundation.
  • Chatterjee, R. (2014), Corporate Actus Reus, Available at SSRN 2429584.
  • De Maglie, C. (2005), “Models of corporate criminal liability in comparative law”, U. Global Stud. L. Rev, No.4.
  • De Maglie, C. (2011), “Societas delinquere potest? The Italian solution”, In Corporate criminal liability: Emergence, convergence, and risk (pp. 255 ـ 270), Dordrecht: Springer Netherlands.
  • Fox, R. G., & C. O'Hare (1977), “Criminal bankruptcy”, Monash UL Rev., No.4.
  • Hart, O. D. (2000), Different approaches to bankruptcy, NBER Working Paper, No.7921.
  • Keulen, B. F., & E. Gritter, (2011), “Corporate criminal liability in the Netherlands”, In Corporate criminal liability: Emergence, convergence, and risk (pp. 177 ـ 191), Dordrecht: Springer Netherlands.
  • Lakshmi, V. (2019), “Corporate Criminal Liability ـ Critical Legal Study”, Pen Acclaims Journal, No.5.
  • Nanda, V. P. (2011), “Corporate criminal liability in the United States: Is a new approach warranted?”, In Corporate criminal liability: Emergence, convergence, and risk (pp. 63 ـ 89), Dordrecht: Springer Netherlands.
  • Newbum, T. (2007), Criminology, USA, Willian Publishing, first published.
  • Pardo, R. I. (2016), “Taking bankruptcy rights seriously”, L. Rev., No.91.
  • Pomykala, J. S. (2000), “Bankruptcy's Origins in Debtor ـ Perpetrated Crime”, Available at SSRN 222377.
  • Simpson, S. S. (2002), Corporate crime, law, and social control, Cambridge University Pres.
  • Warren, E. (1987), “Bankruptcy policy”, The University of Chicago Law Review, No.54(3).
  • White, M. J. (2007), “Bankruptcy law”, Handbook of law and economics, No.2.
  • White, M. J. (2011), “Corporate and personal bankruptcy law”, Annual Review of Law and Social Science, No.7.

  • تاریخ دریافت 10 شهریور 1402
  • تاریخ بازنگری 02 اسفند 1402
  • تاریخ پذیرش 14 خرداد 1403